Hiệu quả tài chính là gì? Cách xây dựng thang đo trong luận văn
Hiệu quả tài chính là gì và được đo bằng gì
Nếu đề tài của bạn nghiên cứu tác động của cấu trúc vốn, đổi mới sáng tạo hoặc năng lực cạnh tranh đến kết quả kinh doanh, hiệu quả tài chính thường là biến phụ thuộc. Khái niệm này phản ánh mức độ doanh nghiệp sử dụng nguồn lực để tạo ra doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền và giá trị kinh tế trong một khoảng thời gian.
Bạn nên tách hiệu quả tài chính khỏi câu hỏi hiệu quả hoạt động doanh nghiệp là gì. Hiệu quả hoạt động có thể bao gồm tốc độ xử lý đơn hàng, chất lượng dịch vụ, năng suất hoặc khả năng vận hành. Hiệu quả tài chính tập trung vào kết quả thể hiện bằng tiền hoặc cảm nhận của nhà quản lý về doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền và khả năng đạt mục tiêu tài chính.
Có hai cách đo phổ biến. Cách thứ nhất dùng dữ liệu thứ cấp như ROA, ROE, ROS, tốc độ tăng doanh thu hoặc lợi nhuận. Cách thứ hai dùng bảng hỏi Likert để đo đánh giá của chủ doanh nghiệp hoặc nhà quản lý. Khi doanh nghiệp không công khai báo cáo tài chính, thang đo cảm nhận là lựa chọn thực tế hơn, nhưng bạn phải ghi rõ đây là perceived financial performance, tức hiệu quả tài chính cảm nhận.
Với bảng hỏi Likert, mỗi biến quan sát là một phát biểu. Người trả lời chọn mức độ đồng ý, thường từ 1 đến 5 hoặc từ 1 đến 7. Thang Likert bắt nguồn từ kỹ thuật đo lường thái độ của Likert (1932). Số mức đo cần được thống nhất trong toàn bộ bảng hỏi, có hướng dẫn rõ và không nên trộn nhiều kiểu mã hóa.
Trong mô hình nghiên cứu, hiệu quả tài chính có thể liên hệ với cấu trúc vốn, chấp nhận rủi ro, đổi mới sáng tạo hoặc năng lực cạnh tranh. Mối quan hệ nào được đưa vào mô hình phải xuất phát từ câu hỏi nghiên cứu và lập luận lý thuyết, không chỉ vì các biến này dễ chạy trên SPSS.
Nguồn thang đo gốc
Bạn cần phân biệt nguồn lý thuyết với nguồn thang đo. Một tài liệu có thể giải thích khái niệm hiệu quả tài chính nhưng không cung cấp các biến quan sát dùng nguyên trạng trong bảng hỏi. Trong danh mục nguồn được phép sử dụng ở bài viết này, chưa có công trình nào được xác nhận là thang đo gốc riêng cho hiệu quả tài chính cảm nhận. Vì vậy, bạn không nên ghi một tác giả bất kỳ như thể họ đã phát triển đúng bộ biến này.
Bảng dưới đây giúp bạn ghi nhận tình trạng nguồn trước khi tìm tài liệu cho đề tài. (Nguyễn Đình Thọ, 2011) là tài liệu phương pháp nghiên cứu được nhiều giảng viên Việt Nam sử dụng, nhưng không phải nguồn thang đo gốc cho hiệu quả tài chính.
| Nguồn | Năm | Số biến quan sát | Bối cảnh và cách sử dụng |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Đình Thọ | 2011 | Không quy định một bộ biến cụ thể | Tài liệu phương pháp, dùng để thiết kế và kiểm định thang đo, không phải thang đo gốc cho hiệu quả tài chính |
| Nguồn thang đo tài chính cụ thể | Chưa xác định trong danh mục được phép | Chưa xác định | Cần truy tìm bài gốc phù hợp với ngành, quy mô và loại doanh nghiệp trước khi trích dẫn |
| Dữ liệu kế toán của doanh nghiệp | Theo giai đoạn nghiên cứu | Không áp dụng | Có thể dùng ROA, ROE, ROS hoặc chỉ tiêu tăng trưởng nếu dữ liệu được kiểm chứng |
Nếu bạn lấy biến quan sát từ một bài nghiên cứu ngoài danh mục tài liệu của khoa, hãy kiểm tra bài gốc trước khi đưa vào chương 3. Tối thiểu phải biết tác giả, năm, khái niệm được đo, số lượng biến, bối cảnh khảo sát và cách tác giả đánh giá độ tin cậy. Không nên gọi một danh sách tự soạn là thang đo chuẩn quốc tế.
Bạn cũng có thể đo hiệu quả tài chính bằng dữ liệu khách quan. ROA thường được tính từ lợi nhuận sau thuế chia cho tổng tài sản bình quân, ROE từ lợi nhuận sau thuế chia cho vốn chủ sở hữu bình quân, còn ROS từ lợi nhuận sau thuế chia cho doanh thu thuần. Công thức phải thống nhất với báo cáo tài chính và giai đoạn nghiên cứu. Nếu dùng chỉ tiêu kế toán, hãy hỏi giảng viên về cách xử lý doanh nghiệp có giá trị âm hoặc số liệu thiếu.
Bộ biến quan sát tham khảo
Bảng dưới đây là bộ biến quan sát khởi đầu để bạn xây dựng bảng hỏi, không phải bản dịch đã được xác nhận và cũng chưa phải thang đo đã kiểm định. Bạn cần điều chỉnh theo ngành, quy mô doanh nghiệp và người trả lời. Mã EF dùng cho Financial Effectiveness hoặc Financial Performance, tùy tên biến bạn chọn trong mô hình.
| Mã | Phát biểu tham khảo | Cách người trả lời đánh giá |
|---|---|---|
| EF1 | Trong ba năm gần đây, doanh thu của doanh nghiệp có xu hướng tăng | So sánh với mục tiêu hoặc giai đoạn trước |
| EF2 | Trong ba năm gần đây, lợi nhuận của doanh nghiệp có xu hướng tăng | So sánh theo cảm nhận của người quản lý |
| EF3 | Doanh nghiệp đạt được các mục tiêu lợi nhuận đã đặt ra | Mức độ đồng ý với phát biểu |
| EF4 | Khả năng tạo dòng tiền của doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu hoạt động | Đánh giá tình hình tài chính tổng thể |
| EF5 | Hiệu quả sử dụng tài sản của doanh nghiệp được cải thiện | Gắn với nguồn lực doanh nghiệp đang quản lý |
| EF6 | Kết quả tài chính của doanh nghiệp tốt hơn so với đối thủ chính | Chỉ dùng khi người trả lời có đủ thông tin so sánh |
Bạn không nhất thiết phải dùng cả sáu biến. Nếu bảng hỏi đã có nhiều thang đo, sáu biến cho một khái niệm có thể làm tăng thời gian trả lời và tỷ lệ bỏ dở. Hãy chọn các phát biểu bao phủ đúng nội dung khái niệm, tránh để tất cả biến chỉ hỏi về doanh thu.
Cụm “ba năm gần đây” phù hợp với doanh nghiệp có hoạt động ổn định, nhưng có thể gây khó cho doanh nghiệp mới thành lập. Bạn có thể thay bằng “năm tài chính gần nhất” hoặc một giai đoạn cụ thể, miễn là mọi người trả lời hiểu giống nhau.
Nếu dùng thang đo cảm nhận, phần hướng dẫn nên nói rõ người trả lời đánh giá dựa trên hiểu biết về doanh nghiệp. Nếu người trả lời không được phép xem báo cáo tài chính, không nên yêu cầu họ ghi số ROA hoặc lợi nhuận cụ thể. Ngược lại, nếu bạn dùng số liệu thứ cấp, hãy thiết kế file dữ liệu riêng thay vì nhập số liệu kế toán vào cùng bảng Likert mà không có quy ước.
Điều chỉnh thang đo cho bối cảnh Việt Nam
Trước khi phát bảng hỏi chính thức, bạn cần kiểm tra bốn lớp: nội dung, ngôn ngữ, đối tượng trả lời và khả năng thu thập dữ liệu. Một phát biểu đúng về mặt lý thuyết nhưng quá chuyên môn vẫn có thể tạo dữ liệu kém nếu chủ doanh nghiệp không hiểu “dòng tiền” theo cùng một cách.
Kiểm tra nội dung từng biến
Đọc từng phát biểu và hỏi: biến này đang đo kết quả tài chính hay đo nguyên nhân tạo ra kết quả đó. “Doanh nghiệp có hệ thống quản trị tốt” là nguyên nhân hoặc năng lực quản trị, không phải chỉ báo trực tiếp của hiệu quả tài chính. “Lợi nhuận đạt mục tiêu” gần với biến phụ thuộc hơn.
Chọn người trả lời phù hợp
Người trả lời nên là chủ doanh nghiệp, giám đốc, kế toán trưởng hoặc người có quyền tiếp cận thông tin về kết quả kinh doanh. Nếu bạn khảo sát nhân viên không biết số liệu tài chính, các câu EF2 và EF3 có thể trở thành phỏng đoán. Hãy thêm câu hỏi sàng lọc về vị trí công việc và thời gian làm việc.
Thử nghiệm bảng hỏi
Bạn nên thử bảng hỏi với một nhóm nhỏ có đặc điểm tương tự mẫu chính thức. Mục tiêu của bước này là phát hiện từ khó hiểu, câu hỏi hai ý, thang điểm bị đảo chiều và thời gian hoàn thành quá dài. Đây chưa phải căn cứ để kết luận thang đo đạt hay không đạt.
Quyết định có dùng biến đảo chiều
Biến đảo chiều có thể giúp kiểm tra cách trả lời, nhưng cũng dễ làm người trả lời nhầm. Nếu vẫn dùng, hãy mã hóa lại trước khi chạy Cronbach's Alpha và ghi chú rõ biến nào đã reverse code. Không được đảo chiều sau khi đã đọc kết quả mà không lưu lại phiên bản dữ liệu.
Bảng hỏi có thể triển khai bằng Google Forms. DoThesis cũng có fillform.info, công cụ biểu mẫu của chúng tôi dành cho thu thập phản hồi bảng hỏi tiếng Việt. Dù dùng công cụ nào, bạn vẫn cần tải dữ liệu về, kiểm tra bản ghi trùng, thời gian trả lời bất thường và các cột không thuộc mô hình.
Kiểm định độ tin cậy và giá trị của thang đo
Quy trình nên đi từ dữ liệu sạch đến độ tin cậy, sau đó mới đánh giá cấu trúc nhân tố. Bạn không nên xóa biến chỉ vì muốn bảng kết quả đẹp. Mỗi lần loại biến cần có lý do thống kê và lý do nội dung.
Kiểm tra dữ liệu trước khi chạy
Trong SPSS, kiểm tra mã thiếu, giá trị ngoài khoảng 1 đến 5, các dòng trả lời toàn một mức và bản ghi trùng. Với biến định lượng khách quan, kiểm tra đơn vị tính và dấu âm. Với dữ liệu SmartPLS, tên cột nên ngắn, không có ký tự đặc biệt và các biến chỉ báo cần được mã hóa nhất quán.
Chạy Cronbach's Alpha
Mở Analyze > Scale > Reliability Analysis, đưa các biến EF1 đến EF6 vào ô Items, chọn Model là Alpha. Trong nút Statistics, chọn Scale if item deleted và Correlations. Xem hai bảng Reliability Statistics và Item-Total Statistics.
Cronbach's Alpha từ 0.7 trở lên thường được chấp nhận theo (Nunnally, 1978). Với thang đo mới hoặc nghiên cứu khám phá, Alpha từ 0.6 có thể được cân nhắc theo (Hair và cộng sự, 2010). Corrected Item-Total Correlation từ 0.3 trở lên được tham khảo theo (Nunnally và Bernstein, 1994). Không dùng một con số để tự động xóa EF6, vì biến so sánh với đối thủ có thể khác nội dung so với các biến còn lại.
Chạy EFA khi thiết kế nghiên cứu yêu cầu
Nếu bạn dùng SPSS để khám phá cấu trúc các biến quan sát, vào Analyze > Dimension Reduction > Factor. Chọn KMO and Bartlett's test, Anti-image, Initial solution, Scree plot, sau đó chọn phép trích và phép xoay phù hợp với thiết kế. Các bảng cần lưu gồm KMO and Bartlett's Test, Total Variance Explained và Rotated Component Matrix.
KMO từ 0.5 trở lên và Bartlett có ý nghĩa thống kê với p-value dưới 0.05 có thể được tham khảo theo (Kaiser, 1974). Eigenvalue trên 1 là một quy tắc trích nhân tố được nêu bởi (Kaiser, 1960). Factor loading từ 0.5 trở lên và tổng phương sai trích từ 50% trở lên được tham khảo theo (Hair và cộng sự, 2010). Nếu EF3 tải lên hai nhân tố, hãy xem lại nội dung và mô hình trước khi xóa.
Đánh giá trên SmartPLS
Nếu mô hình của bạn dùng PLS-SEM, kiểm tra Outer Loadings, Construct Reliability and Validity, Discriminant Validity và VIF. Outer loading từ 0.7 trở lên là mốc thường dùng theo (Chin, 1998) hoặc (Hair và cộng sự, 2022). CR từ 0.7 và AVE từ 0.5 trở lên có thể tham khảo (Fornell và Larcker, 1981). HTMT nên dưới 0.85, hoặc dưới 0.90 với các khái niệm gần nhau, theo (Henseler và cộng sự, 2015).
SmartPLS 4 cần được đánh giá theo hai phần: measurement model trước, structural model sau. Nếu bạn dùng bootstrapping để kiểm tra đường dẫn, số subsamples 5.000 được khuyến nghị trong (Hair và cộng sự, 2022). Các chỉ số CFI, TLI và RMSEA thuộc logic CB-SEM, vì vậy không đưa chúng vào phần đánh giá thang đo PLS-SEM.
Bảng ngưỡng kiểm định cần ghi nguồn
| Chỉ tiêu | Mốc tham khảo | Nguồn |
|---|---|---|
| Cronbach's Alpha | ≥ 0.70 | (Nunnally, 1978) |
| Cronbach's Alpha cho thang đo khám phá | ≥ 0.60 có thể cân nhắc | (Hair và cộng sự, 2010) |
| Corrected Item-Total Correlation | ≥ 0.30 | (Nunnally và Bernstein, 1994) |
| KMO | ≥ 0.50 | (Kaiser, 1974) |
| Bartlett's Test | p-value < 0.05 | (Kaiser, 1974) |
| Factor loading trong EFA | ≥ 0.50 | (Hair và cộng sự, 2010) |
| Tổng phương sai trích | ≥ 50% | (Hair và cộng sự, 2010) |
| Outer loading trong PLS-SEM | ≥ 0.70 | (Hair và cộng sự, 2022) |
| Composite Reliability | ≥ 0.70 | (Fornell và Larcker, 1981) |
| AVE | ≥ 0.50 | (Fornell và Larcker, 1981) |
| HTMT | < 0.85 hoặc < 0.90 | (Henseler và cộng sự, 2015) |
Đọc output minh họa
Bảng sau là số liệu minh họa, không phải kết quả từ một nghiên cứu thật. Tên cột được đặt theo các bảng thường gặp trong SPSS và SmartPLS để bạn biết cần nhìn vào đâu.
| Item | Corrected Item-Total Correlation | Cronbach's Alpha if Item Deleted | Outer Loading | Quyết định minh họa |
|---|---|---|---|---|
| EF1 | 0.612 | 0.842 | 0.781 | Giữ để xem xét cùng nội dung |
| EF2 | 0.704 | 0.818 | 0.846 | Giữ |
| EF3 | 0.558 | 0.857 | 0.731 | Giữ, kiểm tra nội dung mục tiêu lợi nhuận |
| EF4 | 0.291 | 0.889 | 0.488 | Cân nhắc loại sau khi kiểm tra lý thuyết |
| EF5 | 0.643 | 0.834 | 0.794 | Giữ |
| EF6 | 0.517 | 0.865 | 0.672 | Không xóa tự động, xem lại bối cảnh so sánh |
Trong ví dụ, EF4 có Corrected Item-Total Correlation dưới 0.3 và Outer Loading dưới 0.7. Đây là tín hiệu cần kiểm tra, chưa phải lệnh xóa ngay. Bạn cần xem EF4 có bị nhập sai mã, có phải biến đảo chiều chưa được recode, hoặc phát biểu có quá khó với người trả lời hay không.
Cách viết vào luận văn: “Thang đo hiệu quả tài chính ban đầu gồm [số lượng] biến quan sát, ký hiệu từ [mã bắt đầu] đến [mã kết thúc]. Sau khi kiểm tra [Cronbach's Alpha/EFA/measurement model], biến [mã biến] được [giữ lại/loại bỏ] vì [lý do]. Kết quả cuối cùng cho thấy thang đo gồm [số lượng] biến và được sử dụng trong bước [phân tích tiếp theo].”
Cách trình bày thang đo trong chương 3
Ở chương 3, bạn nên trình bày khái niệm hiệu quả tài chính, cách đo, nguồn tham khảo, thang Likert, đối tượng trả lời và quy trình điều chỉnh. Nếu sử dụng thang đo cảm nhận, ghi rõ người trả lời đánh giá kết quả tài chính của doanh nghiệp trong giai đoạn nào.
Một bảng thang đo tốt thường có các cột: mã biến, nội dung phát biểu, nguồn tham khảo và cách đo. Nếu phát biểu được dịch hoặc điều chỉnh, ghi chú “tham khảo và điều chỉnh theo bối cảnh nghiên cứu”, không ghi “sử dụng nguyên bản” khi bạn đã thay đổi câu chữ.
Ở chương 4, báo cáo số biến ban đầu, số biến bị loại, lý do loại, kết quả Cronbach's Alpha và kết quả EFA hoặc SmartPLS. Các bảng output có thể đưa vào phụ lục, còn phần chính chỉ giữ bảng tổng hợp cần thiết. Đừng chỉ viết “thang đo đạt” mà không nói đạt theo tiêu chí nào.
Bạn có thể đặt mô hình và thang đo trong nhóm tài liệu của Mô hình nghiên cứu, sau đó liên kết hiệu quả tài chính với biến giải thích cụ thể. Đòn bẩy tài chính chẳng hạn, có thể là biến độc lập hoặc biến kiểm soát, nhưng cách đưa vào mô hình phải được giải thích bằng câu hỏi nghiên cứu và dữ liệu bạn thực sự có.
Lỗi thường gặp
Gọi mọi chỉ tiêu kinh doanh là hiệu quả tài chính
Doanh thu, lợi nhuận, ROA và dòng tiền không hoàn toàn đồng nghĩa. Hãy xác định bạn đo một chỉ tiêu đơn lẻ hay một khái niệm đa biến. Nếu dùng nhiều chỉ tiêu kế toán, cần nêu cách chuẩn hóa và cách kết luận.
Dùng thang đo tự viết nhưng ghi là thang đo gốc
Đây là lỗi dễ bị hỏi khi bảo vệ. Nếu chưa truy được bài gốc, hãy gọi là các biến quan sát đề xuất và trình bày quy trình xây dựng, thử nghiệm, kiểm định.
Xóa biến chỉ để tăng Alpha
Alpha tăng sau khi xóa một biến không chứng minh thang đo tốt hơn về nội dung. Bạn cần xem tương quan biến tổng, phát biểu, khả năng hiểu của người trả lời và cấu trúc lý thuyết.
Trộn dữ liệu cảm nhận với dữ liệu kế toán
Một dòng dữ liệu không nên có EF1 là mức độ đồng ý, EF2 là lợi nhuận tuyệt đối và EF3 là ROA nếu bạn chưa định nghĩa mô hình đo. Hãy chọn một logic đo chính hoặc giải thích rõ các nhóm biến.
Kết luận hiệu quả tài chính dựa trên một bảng duy nhất
Cronbach's Alpha chỉ nói về độ nhất quán nội tại. EFA kiểm tra cấu trúc khám phá. SmartPLS bổ sung outer loading, CR, AVE và HTMT. Mỗi bước trả lời một câu hỏi khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu quả tài chính là gì trong nghiên cứu định lượng
Đó là mức độ doanh nghiệp đạt kết quả tài chính như doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền hoặc mục tiêu tài chính. Bạn có thể đo bằng số liệu kế toán hoặc bằng đánh giá cảm nhận của nhà quản lý, tùy khả năng tiếp cận dữ liệu.
Hiệu quả tài chính và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp có giống nhau không
Hai khái niệm có thể liên quan nhưng không nên mặc định là một. Hiệu quả hoạt động bao quát quy trình, năng suất và chất lượng vận hành, còn hiệu quả tài chính tập trung vào kết quả tiền tệ. Hãy định nghĩa ranh giới trước khi viết giả thuyết.
Nên dùng ROA hay thang đo Likert
Dùng ROA khi bạn có báo cáo tài chính đáng tin cậy, các doanh nghiệp có cách ghi nhận tương đối đồng nhất và người trả lời cho phép đối chiếu số liệu. Dùng Likert khi dữ liệu tài chính khó tiếp cận, nhưng phải ghi rõ đây là hiệu quả tài chính cảm nhận và kiểm định thang đo.
Cronbach's Alpha thấp thì phải làm sao
Trước tiên kiểm tra mã hóa, biến đảo chiều, dữ liệu thiếu và nội dung phát biểu. Sau đó xem Corrected Item-Total Correlation và Alpha if Item Deleted. Chỉ loại biến khi có cả căn cứ thống kê lẫn căn cứ nội dung, rồi chạy lại trên phiên bản dữ liệu đã lưu.
Có cần chạy EFA nếu dùng SmartPLS không
Không phải mô hình PLS-SEM nào cũng bắt buộc chạy EFA bằng SPSS. Bạn cần đánh giá measurement model bằng outer loading, CR, AVE và HTMT theo quy trình PLS-SEM. Nếu đề cương hoặc giảng viên yêu cầu EFA, hãy thực hiện và giải thích vì sao dùng thêm bước đó.
Có thể lấy nguyên bộ biến quan sát trên mạng không
Bạn có thể dùng tài liệu trực tuyến để tìm hướng, nhưng cần truy về bài gốc và kiểm tra quyền sử dụng, bối cảnh, ngôn ngữ và khái niệm. Một bộ biến phù hợp cho công ty niêm yết chưa chắc phù hợp với hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam.
Mở lại file dữ liệu và lập một bảng theo dõi gồm mã biến, định nghĩa, nguồn, cách mã hóa, kết quả kiểm định và quyết định giữ hoặc loại. Nếu cần xây dựng mô hình, thang đo và bảng hỏi theo đúng đề tài của bạn, hãy dùng M3 mô hình, thang đo và bảng hỏi của DoThesis trước khi phát bảng hỏi chính thức.