Nhận thức kiểm soát hành vi là gì và đo bằng thang đo nào

Nhận thức kiểm soát hành vi là gì và được đo bằng gì

Bạn đang xây dựng mô hình theo Theory of Planned Behavior và gặp biến PBC, hoặc nhận thức kiểm soát hành vi, nhưng chưa biết đưa biến này vào bảng hỏi ra sao. Khái niệm này mô tả mức độ một người cảm thấy họ có khả năng, nguồn lực và điều kiện để thực hiện một hành vi cụ thể. Ví dụ, một sinh viên có thể có ý định mua sản phẩm xanh, nhưng nhận thức kiểm soát hành vi còn phụ thuộc vào việc bạn ấy có đủ tiền, có biết cách mua và có dễ tiếp cận sản phẩm hay không.

Trong TPB, nhận thức kiểm soát hành vi thường được đặt cạnh thái độ, chuẩn chủ quan và ý định hành vi. Bạn có thể xem thêm thang đo thái độ, chuẩn chủ quan là gì và ảnh hưởng xã hội là gì để phân biệt các biến trước khi thiết kế mô hình.

Nhận thức kiểm soát hành vi có hai mặt liên quan với nhau. Mặt thứ nhất là cảm nhận về khả năng kiểm soát, chẳng hạn “Tôi có khả năng thực hiện hành vi này”. Mặt thứ hai là cảm nhận về điều kiện hoặc nguồn lực, chẳng hạn thời gian, tiền bạc, kiến thức và mức độ thuận tiện. Một nghiên cứu có thể đo PBC bằng các biến quan sát phản ánh trực tiếp cảm nhận kiểm soát, hoặc đo các yếu tố kiểm soát cụ thể rồi tổng hợp theo thiết kế lý thuyết.

Bạn cần gắn câu hỏi với hành vi và bối cảnh cụ thể. Câu “Tôi có thể thực hiện hành vi này” còn quá chung nếu người trả lời chưa biết “hành vi này” là gì. Hãy thay bằng hành vi, đối tượng và khoảng thời gian rõ ràng, ví dụ “Trong tháng tới, tôi có khả năng mua sản phẩm X khi có nhu cầu”.

Nguồn thang đo gốc

Nguồn lý thuyết phù hợp nhất cho nhận thức kiểm soát hành vi là Theory of Planned Behavior của Ajzen. Công trình gốc giải thích rằng ý định và hành vi chịu ảnh hưởng của thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi (Ajzen, 1991). Đây là nguồn lý thuyết cho cấu trúc khái niệm, còn bộ biến quan sát cụ thể vẫn phải được điều chỉnh theo hành vi và bối cảnh đề tài của bạn.

Bảng dưới đây giúp bạn định vị nguồn trước khi tìm bài nghiên cứu ứng dụng. Số lượng biến quan sát không nên được hiểu là một quy định bắt buộc cho mọi đề tài. Nguồn gốc của Ajzen trình bày cấu trúc đo lường và cách xây dựng câu hỏi theo hành vi, nên khi lập bảng hỏi bạn phải kiểm tra lại bài nghiên cứu gần với bối cảnh của mình.

Khi tìm thang đo từ một bài ứng dụng, hãy ghi lại bốn thông tin: tên tác giả, năm xuất bản, hành vi được đo, và câu chữ nguyên bản của từng biến quan sát. Bạn không nên lấy một thang đo đo “khả năng sử dụng ứng dụng” rồi gắn nguyên xi vào đề tài “ý định mua nhà”, vì hai hành vi có điều kiện kiểm soát khác nhau.

Nếu đề tài của bạn nghiên cứu công nghệ, PBC có thể gần với cảm nhận về khả năng sử dụng và khả năng tiếp cận. Nếu đề tài nghiên cứu tiêu dùng, PBC có thể liên quan đến tiền, thời gian, địa điểm mua hoặc mức độ sẵn có. Với đề tài dịch vụ, bạn cần xem người trả lời có cảm thấy họ kiểm soát được quá trình đặt, thanh toán và sử dụng dịch vụ hay không.

Bộ biến quan sát tham khảo

Dưới đây là bộ biến quan sát tham khảo để bạn bắt đầu soạn bảng hỏi. Đây chưa phải bản dịch đã được xác nhận và chưa phải thang đo đã đạt độ tin cậy trong dữ liệu của bạn. Các mã PBC1 đến PBC5 chỉ là mã làm việc, bạn có thể đổi thành tên biến phù hợp với quy ước trong file .sav hoặc .csv.

Bạn nên dùng cùng một chủ thể, cùng thời điểm và cùng hành vi trong cả nhóm biến. Nếu PBC1 hỏi về khả năng mua trong tháng tới nhưng PBC2 lại hỏi về việc sử dụng trong một năm qua, các biến đang đo những tình huống khác nhau. Sự không đồng nhất này có thể làm tương quan giữa các biến thấp, dù ý tưởng ban đầu nghe có vẻ giống nhau.

Thang Likert 5 hoặc 7 mức đều có thể được dùng nếu phù hợp với thiết kế nghiên cứu. Với thang 5 mức, phần hướng dẫn thường đi từ 1 là “Hoàn toàn không đồng ý” đến 5 là “Hoàn toàn đồng ý”. Nguồn của thang Likert là (Likert, 1932), nhưng số mức cụ thể cần nhất quán trong toàn bộ bảng hỏi và được giải thích trong chương phương pháp.

Hạn chế dùng câu phủ định hoặc câu đảo chiều khi người trả lời có thể hiểu nhầm. Nếu thật sự cần biến đảo chiều, bạn phải mã hóa lại trước khi chạy Cronbach's Alpha và ghi rõ quy tắc trong file dữ liệu. Một biến đảo chiều chưa được recode thường làm tương quan âm với các biến còn lại, khiến bạn tưởng thang đo bị hỏng.

Điều chỉnh thang đo cho bối cảnh Việt Nam

Bước đầu tiên là xác định hành vi chính xác. Viết “sử dụng ngân hàng số” có thể bao gồm đăng nhập, chuyển tiền, thanh toán và gửi tiết kiệm. Bạn cần chọn hành vi mà giả thuyết đang giải thích, sau đó đưa hành vi đó vào từng biến quan sát.

Bước thứ hai là điều chỉnh ngôn ngữ cho nhóm mẫu. Với sinh viên, “nguồn lực cần thiết” có thể được diễn đạt thành tiền, thiết bị, kết nối Internet hoặc thời gian, tùy đề tài. Tránh dùng thuật ngữ chuyên môn mà người trả lời không gặp trong đời sống. Tuy nhiên, đừng giản lược đến mức câu hỏi mất đi khía cạnh kiểm soát cần đo.

Bước thứ ba là kiểm tra nội dung trước khi phát hành bảng hỏi chính thức. Bạn có thể nhờ người hướng dẫn hoặc người am hiểu đề tài đọc từng câu, sau đó chạy thử với một nhóm nhỏ có đặc điểm gần với mẫu chính thức. Mục tiêu của giai đoạn thử là phát hiện câu khó hiểu, trùng ý, thiếu bối cảnh hoặc có hai ý trong cùng một câu.

Bạn cũng cần kiểm tra khả năng trả lời thực tế. Nếu câu hỏi yêu cầu người trả lời đánh giá khả năng thực hiện một hành vi chưa từng trải nghiệm, câu trả lời có thể thiếu cơ sở. Khi đó, phần sàng lọc ở đầu bảng hỏi nên xác định người trả lời đã biết, đã dùng hoặc có ý định thực hiện hành vi liên quan hay chưa.

PBC không đồng nghĩa với điều kiện thuận lợi. Điều kiện thuận lợi là gì thường được dùng trong các mô hình chấp nhận và sử dụng công nghệ, trong khi PBC thuộc logic TPB. Hai khái niệm có thể có nội dung gần nhau ở khía cạnh nguồn lực, nhưng bạn không nên gộp chúng thành một biến chỉ vì tên gọi tương tự.

Kiểm định độ tin cậy và giá trị của thang đo

Với dữ liệu SPSS, quy trình thường bắt đầu bằng kiểm tra dữ liệu, sau đó chạy Cronbach's Alpha, EFA nếu mô hình sử dụng EFA, rồi mới đưa biến đạt yêu cầu vào hồi quy hoặc phân tích tiếp theo. Cronbach's Alpha phản ánh mức độ nhất quán nội tại của nhóm biến (Cronbach, 1951). Alpha từ 0.7 trở lên thường được xem là chấp nhận được (Nunnally, 1978), còn nghiên cứu khám phá có thể cân nhắc mức từ 0.6 theo (Hair và cộng sự, 2010).

Corrected Item-Total Correlation cho biết mỗi biến liên hệ thế nào với tổng điểm đã loại chính biến đó. Mức từ 0.3 trở lên là ngưỡng thường được sử dụng (Nunnally và Bernstein, 1994). Bạn không nên xóa biến chỉ vì phần mềm có dòng “Cronbach's Alpha if Item Deleted” cao hơn. Hãy xem nội dung biến, lý thuyết và lý do loại biến, vì xóa quá nhiều có thể làm khái niệm mất một khía cạnh quan trọng.

Nếu chạy EFA, KMO từ 0.5 trở lên và Bartlett's Test có Sig. dưới 0.05 thường được dùng để đánh giá dữ liệu có phù hợp cho phân tích nhân tố (Kaiser, 1974). Eigenvalue trên 1 là một quy tắc trích nhân tố được sử dụng phổ biến (Kaiser, 1960). Factor loading từ 0.5 trở lên và tổng phương sai trích từ 50% trở lên là các mốc tham khảo thường gặp (Hair và cộng sự, 2010).

Nếu bạn dùng SmartPLS, hãy tách đánh giá measurement model khỏi structural model. Outer loading từ 0.7 trở lên là mốc tham khảo (Chin, 1998). CR từ 0.7 và AVE từ 0.5 trở lên thường được dùng để xem xét độ tin cậy tổng hợp và giá trị hội tụ (Fornell và Larcker, 1981). HTMT dưới 0.85, hoặc dưới 0.90 với các khái niệm gần nhau, là mốc đánh giá giá trị phân biệt (Henseler và cộng sự, 2015).

Bạn mở SPSS và vào Analyze > Scale > Reliability Analysis, đưa PBC1 đến PBC5 vào ô Items, chọn Model là Alpha. Trong nút Statistics, đánh dấu Item, Scale và Scale if item deleted. Sau đó đọc bảng Reliability Statistics và Item-Total Statistics. Bảng dưới đây là số liệu minh họa, không phải kết quả từ nghiên cứu thật của bạn.

Trong ví dụ minh họa, các Corrected Item-Total Correlation đều cao hơn 0.3 và Alpha của toàn thang đo là 0.842. Khi đọc file thật, bạn phải thay bằng số liệu của mình, đồng thời kiểm tra PBC3 có phù hợp về nội dung trước khi quyết định giữ hay loại.

Cách trình bày thang đo trong chương 3

Chương 3 nên nói rõ khái niệm nhận thức kiểm soát hành vi được kế thừa từ nguồn nào, đã điều chỉnh cho hành vi nào, dùng thang Likert mấy mức và gồm những biến quan sát nào. Bạn có thể trình bày mã biến, nội dung sau điều chỉnh và nguồn trong một bảng riêng. Nếu dịch từ tiếng Anh, hãy ghi đây là bản dịch và điều chỉnh tham khảo, không gọi là bản dịch đã được chuẩn hóa nếu bạn chưa có quy trình xác nhận phù hợp.

Cách viết vào luận văn: “Thang đo nhận thức kiểm soát hành vi được kế thừa và điều chỉnh từ (Ajzen, 1991) cho bối cảnh [đối tượng nghiên cứu] và hành vi [tên hành vi]. Thang đo ban đầu gồm [số lượng] biến quan sát, ký hiệu từ PBC1 đến PBC[số], sử dụng thang Likert [5/7] mức từ [mức thấp nhất] đến [mức cao nhất].”

Sau khi có kết quả, câu viết ở chương 4 phải dùng đúng số liệu trong output: “Kết quả Cronbach's Alpha của thang đo nhận thức kiểm soát hành vi đạt [Alpha], trong đó Corrected Item-Total Correlation của các biến dao động từ [thấp nhất] đến [cao nhất]. Vì vậy, [số lượng] biến quan sát được giữ lại cho bước phân tích tiếp theo.” Không điền số minh họa vào kết quả thật.

Nếu mô hình của bạn có nhiều biến gần nhau, hãy giải thích vì sao PBC vẫn được giữ riêng. Động lực hưởng thụ là gì có thể xuất hiện trong nghiên cứu công nghệ, nhưng động lực hoặc sự thích thú không tự động là khả năng kiểm soát. Mỗi biến cần được phân biệt bằng định nghĩa, câu hỏi và vai trò trong giả thuyết.

Lỗi thường gặp

Lỗi đầu tiên là lấy tên “nhận thức kiểm soát hành vi” nhưng hỏi về mức độ người khác ủng hộ. Nội dung đó gần với chuẩn chủ quan hoặc ảnh hưởng xã hội, không phải PBC. Lỗi thứ hai là hỏi về ý định trong toàn bộ nhóm PBC, chẳng hạn “Tôi dự định thực hiện hành vi này”. Ý định là biến kết quả hoặc biến trung gian khác, nên câu hỏi đó cần thuộc thang đo ý định.

Lỗi thứ ba là trộn biến kiểm soát bên ngoài với đánh giá khả năng cá nhân mà không có lập luận. Tiền, thời gian, kiến thức và sự sẵn có có thể liên quan đến PBC, nhưng bạn phải xác định chúng là các biến quan sát của cùng một khái niệm hay là các yếu tố riêng trong mô hình.

Lỗi thứ tư là xóa biến liên tục cho đến khi Alpha cao mà không lưu các vòng chạy. Hãy lưu output từng lần, ghi lý do xóa và kiểm tra nội dung. Một thang đo Alpha rất cao nhưng chỉ còn vài biến trùng lặp chưa chắc phản ánh khái niệm tốt.

Lỗi cuối là dùng tiêu chí của CB-SEM cho SmartPLS. CFI, TLI và RMSEA gắn với đánh giá độ phù hợp mô hình hiệp phương sai, không phải nhóm chỉ tiêu cốt lõi của PLS-SEM. Với SmartPLS, hãy tập trung vào outer loading, CR, AVE, HTMT, VIF, path coefficient, R² và Q² theo thiết kế phân tích.

Câu hỏi thường gặp

Nhận thức kiểm soát hành vi có giống điều kiện thuận lợi không?

Hai khái niệm có thể cùng đề cập đến nguồn lực, khả năng tiếp cận hoặc mức độ dễ thực hiện. Tuy nhiên, PBC nằm trong TPB và nhấn mạnh cảm nhận của cá nhân về khả năng kiểm soát hành vi. Điều kiện thuận lợi thường xuất hiện trong các mô hình chấp nhận công nghệ với vai trò riêng. Bạn nên căn cứ vào định nghĩa, mô hình và nguồn thang đo thay vì chỉ dựa vào sự giống nhau của câu chữ.

Nên dùng bao nhiêu biến quan sát cho PBC?

Không có một con số cố định cho mọi đề tài. Số biến phụ thuộc vào định nghĩa khái niệm, hành vi nghiên cứu, nguồn thang đo và kết quả kiểm định. Bạn nên bắt đầu với các khía cạnh cần đo, sau đó giữ lại nhóm biến có nội dung rõ và đạt tiêu chí độ tin cậy, giá trị.

PBC có thể là biến điều tiết không?

Có thể, nếu giả thuyết của bạn quy định PBC làm thay đổi độ mạnh của quan hệ giữa hai biến khác. Tuy nhiên, trong TPB, PBC thường được mô hình hóa như biến dự báo ý định hoặc hành vi. Nếu dùng vai trò điều tiết, bạn phải nêu rõ giả thuyết, cách tạo biến tương tác và phương pháp kiểm định, thay vì đổi vai trò chỉ vì kết quả hồi quy ban đầu không đạt.

Alpha dưới 0.7 thì có phải loại toàn bộ thang đo không?

Chưa thể kết luận chỉ từ một con số. Nghiên cứu khám phá có thể cân nhắc Alpha từ 0.6 theo (Hair và cộng sự, 2010), nhưng bạn vẫn phải xem Corrected Item-Total Correlation, nội dung biến và bối cảnh. Nếu Alpha thấp, hãy kiểm tra biến đảo chiều, lỗi nhập dữ liệu và việc các câu hỏi có thật sự đo cùng một khái niệm hay không.

Có thể dùng nguyên bộ câu hỏi tiếng Anh sau khi dịch không?

Bạn có thể dùng làm nền, nhưng cần điều chỉnh theo hành vi, đối tượng và ngôn ngữ Việt Nam. Hãy kiểm tra câu chữ, thử nghiệm bảng hỏi, thống nhất thang đo và ghi rõ quy trình trong chương 3. Một bản dịch nghe tự nhiên vẫn cần được kiểm định trên dữ liệu của đề tài bạn.

Mở file bảng hỏi và lập ngay một bảng gồm mã PBC, câu phát biểu, nguồn, khía cạnh đo và quyết định giữ hoặc sửa, sau đó kiểm tra lại toàn bộ dữ liệu trước khi chạy Cronbach's Alpha; nếu cần hỗ trợ chạy phân tích trên chính file .sav hoặc .csv, bạn có thể dùng M4 phân tích của DoThesis.