Kết luận trong luận văn là gì? Cấu trúc và cách viết
Khi mở chương cuối của luận văn, nhiều bạn chỉ muốn viết vài câu kiểu “đề tài đã đạt được mục tiêu đề ra”. Cách viết đó thường quá chung, chưa cho thấy nghiên cứu đã phát hiện điều gì và chưa nối được kết quả phân tích với câu hỏi nghiên cứu. Kết luận trong luận văn cần ngắn gọn nhưng phải có căn cứ từ chính mô hình, mẫu khảo sát và kết quả định lượng của bạn.
Kết luận trong luận văn là gì
Kết luận là phần tổng hợp những phát hiện chính sau khi bạn đã hoàn thành phân tích dữ liệu và trả lời các câu hỏi nghiên cứu. Phần này thường nằm ở cuối luận văn, sau các chương kết quả, thảo luận, hàm ý quản trị, hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. Độ dài phụ thuộc quy định của trường và phạm vi đề tài, nhưng một chương kết luận thường chỉ cần đủ để người đọc nắm được mục tiêu đã được giải quyết thế nào.
Bạn nên phân biệt kết luận với phần tóm tắt kết quả. Tóm tắt kết quả có thể liệt kê Cronbach's Alpha, EFA, hồi quy, path coefficient hoặc p-value. Kết luận phải diễn giải các con số đó thành câu trả lời cho vấn đề nghiên cứu. Nếu giả thuyết H1 được ủng hộ, bạn cần nói biến độc lập nào có tác động đến biến phụ thuộc, tác động cùng chiều hay ngược chiều nếu mô hình cho phép kết luận, và phát hiện đó có ý nghĩa gì trong bối cảnh đề tài.
Với luận văn định lượng, kết luận không phải nơi để đưa thêm một lần chạy SPSS hoặc SmartPLS mới. Bạn dùng những kết quả đã được trình bày và giải thích ở các chương trước. Nếu phát hiện một lỗi trong dữ liệu, hãy sửa quy trình phân tích trước rồi cập nhật các chương liên quan, thay vì âm thầm thêm một con số mới vào chương cuối.
Nếu bạn đang viết toàn bộ phần cuối, có thể xem thêm hướng dẫn cách viết kết luận luận văn để đối chiếu với yêu cầu trình bày của từng trường. Còn bài này tập trung vào việc hiểu bản chất, cấu trúc và cách viết phần kết luận từ dữ liệu của bạn.
Cấu trúc chuẩn của kết luận trong luận văn
Một kết luận có thể được chia thành các tiểu mục theo quy định của khoa. Cấu trúc dưới đây phù hợp với luận văn định lượng về kinh doanh, quản trị, marketing, tài chính và các đề tài dùng bảng hỏi Likert. Bạn điều chỉnh tên tiểu mục theo mẫu luận văn của trường, không cần sao chép máy móc.
| Tiểu mục | Nội dung cần viết | Độ dài tham khảo |
|---|---|---|
| Tóm tắt mục tiêu và phương pháp | Nhắc lại vấn đề, mục tiêu, đối tượng, mẫu và phương pháp phân tích | 1 đến 2 đoạn |
| Kết luận theo câu hỏi nghiên cứu | Trả lời từng câu hỏi bằng phát hiện đã kiểm định | 2 đến 4 đoạn |
| Kết luận về giả thuyết hoặc mô hình | Nêu giả thuyết được ủng hộ, không được ủng hộ và mức độ phù hợp của mô hình nếu đã báo cáo | 1 đến 3 đoạn |
| Đóng góp của nghiên cứu | Nêu đóng góp học thuật hoặc thực tiễn ở mức vừa đủ, bám vào kết quả | 1 đến 2 đoạn |
| Phạm vi của kết luận | Nói rõ bối cảnh, đối tượng và mẫu khảo sát mà kết quả có thể đại diện | 1 đoạn |
| Liên hệ với hàm ý, hạn chế và hướng tiếp theo | Dẫn người đọc sang các phần tương ứng, tránh lặp nguyên văn | 1 đến 2 đoạn |
Không phải luận văn nào cũng đặt hàm ý quản trị trong chương kết luận. Một số trường yêu cầu chương cuối gồm kết luận, hàm ý quản trị, hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. Một số trường lại tách các phần này thành những chương riêng. Bạn hãy ưu tiên đề cương chính thức và mẫu do giảng viên cung cấp.
Nếu đề tài có phần ứng dụng, bạn có thể liên kết phát hiện với hàm ý quản trị trong luận văn là gì. Phần kết luận chỉ cần chỉ ra phát hiện nào tạo cơ sở cho hàm ý đó, không cần lặp toàn bộ danh sách giải pháp.
Các bước viết kết luận trong luận văn
Bước 1: Mở lại mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
Bạn mở đề cương, chương 1 và bảng tổng hợp kết quả. Viết ra từng mục tiêu hoặc câu hỏi nghiên cứu trên một dòng. Sau đó đánh dấu phần kết quả nào trả lời cho từng câu. Nếu một mục tiêu chưa có kết quả tương ứng, bạn cần kiểm tra lại trước khi viết kết luận.
Ví dụ, mục tiêu của đề tài là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tiếp tục sử dụng ứng dụng ngân hàng số. Các bảng cần đối chiếu có thể gồm kết quả kiểm định thang đo, bảng Model Summary, bảng ANOVA, bảng Coefficients hoặc Path Coefficients trong SmartPLS. Bạn không cần đưa toàn bộ bảng vào kết luận, nhưng phải biết câu nào dựa trên bảng nào.
Bước 2: Lập bảng phát hiện chính từ file dữ liệu
Hãy tạo một bảng riêng trong Word hoặc Excel với bốn cột: câu hỏi nghiên cứu, kết quả, bằng chứng và câu kết luận dự kiến. Cột bằng chứng giúp bạn không viết vượt quá những gì dữ liệu cho phép. Nếu nghiên cứu chỉ khảo sát tại một trường đại học, bạn không nên viết thành kết luận cho toàn bộ sinh viên Việt Nam.
Với kết quả SPSS, ghi lại tên bảng đúng như phần mềm hiển thị, chẳng hạn Coefficients hoặc Model Summary. Với SmartPLS, có thể ghi Path Coefficients, Outer Loadings, Discriminant Validity và R². Cách ghi này giúp bạn kiểm tra nhanh khi giảng viên hỏi con số xuất phát từ đâu.
Bước 3: Viết câu trả lời theo thứ tự câu hỏi
Mỗi câu hỏi nghiên cứu nên được trả lời bằng một đoạn riêng hoặc một nhóm câu rõ ràng. Câu đầu nêu phát hiện, câu sau đưa căn cứ quan trọng, câu cuối giải thích ý nghĩa trong phạm vi đề tài. Bạn không cần nhồi tất cả hệ số vào cùng một câu.
Nếu một biến có tác động có ý nghĩa thống kê, hãy nói tên biến, hướng tác động và kết luận về giả thuyết. Nếu p-value không đạt tiêu chí bạn đã chọn, hãy viết rằng dữ liệu chưa cung cấp đủ bằng chứng ủng hộ giả thuyết trong mẫu nghiên cứu. Cách diễn đạt này chính xác hơn việc tuyên bố biến đó hoàn toàn không có ảnh hưởng trong mọi bối cảnh.
Bước 4: Đối chiếu kết luận với chương kết quả
Đọc song song bản kết luận và chương kết quả. Tên biến, số lượng giả thuyết, hướng tác động và các con số phải thống nhất. Một lỗi thường gặp là chương 4 ghi H2 không được ủng hộ, nhưng chương cuối lại viết tất cả giả thuyết đều được chấp nhận.
Bạn cũng nên kiểm tra sự thống nhất giữa SPSS và SmartPLS. Nếu dùng SPSS để mô tả mẫu, Cronbach's Alpha và EFA, sau đó dùng SmartPLS để kiểm định mô hình cấu trúc, hãy nói rõ vai trò của từng phần mềm. Đừng trộn CFI, TLI, RMSEA của CB-SEM vào kết luận của mô hình PLS-SEM.
Bước 5: Giới hạn phạm vi trước khi nêu đóng góp
Kết luận tốt luôn cho người đọc biết kết quả áp dụng trong hoàn cảnh nào. Hãy nhắc lại địa bàn, thời gian, nhóm đối tượng, phương pháp lấy mẫu và cỡ mẫu nếu những yếu tố đó ảnh hưởng đến khả năng khái quát hóa.
Bạn có thể viết đóng góp thực tiễn, nhưng cần tránh các tuyên bố quá lớn như kết quả giúp mọi doanh nghiệp tăng doanh thu. Một khảo sát cắt ngang với dữ liệu tự báo cáo thường chỉ cho phép bạn thảo luận mối liên hệ trong mẫu và bối cảnh đã nghiên cứu.
Bước 6: Kiểm tra sự liên kết với phần hạn chế và hướng tiếp theo
Kết luận nên dẫn tự nhiên sang hạn chế của đề tài, nhưng không cần kể lại toàn bộ. Chẳng hạn, nếu mẫu được thu thập bằng phương pháp thuận tiện, phần kết luận có thể nhắc rằng phạm vi suy rộng còn giới hạn. Phần sau sẽ giải thích cụ thể hơn cách hạn chế này ảnh hưởng đến nghiên cứu.
Bạn có thể đối chiếu riêng phần hạn chế của đề tài trong luận văn là gì và hướng nghiên cứu tiếp theo trong luận văn là gì. Nếu luận văn có mục kiến nghị, hãy phân biệt kiến nghị dựa trên phát hiện với đề xuất chung chưa có căn cứ dữ liệu.
Câu mẫu dùng được
Các câu dưới đây là khung để bạn thay bằng tên đề tài, biến, mẫu và kết quả thật. Không nên giữ nguyên nếu chúng không đúng với thiết kế nghiên cứu của bạn.
| Mục đích | Câu mẫu có thể điều chỉnh |
|---|---|
| Mở đầu kết luận | “Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá [mục tiêu nghiên cứu] trong bối cảnh [đối tượng hoặc địa bàn]. Dữ liệu được thu thập từ [số lượng] đáp viên và phân tích bằng [SPSS hoặc SmartPLS].” |
| Trả lời câu hỏi nghiên cứu | “Kết quả cho thấy [tên biến] có [tác động cùng chiều hoặc mối liên hệ] với [biến phụ thuộc] trong mẫu khảo sát [đối tượng].” |
| Nêu giả thuyết được ủng hộ | “Giả thuyết [H1] được ủng hộ bởi kết quả [tên kiểm định hoặc bảng], với [hệ số cần báo cáo] và [p-value hoặc khoảng tin cậy] phù hợp với tiêu chí đã đặt ra.” |
| Nêu giả thuyết chưa được ủng hộ | “Kết quả chưa cung cấp đủ bằng chứng để ủng hộ giả thuyết [H2] trong bối cảnh [bối cảnh nghiên cứu]. Phát hiện này chỉ áp dụng cho mẫu và thiết kế nghiên cứu đã sử dụng.” |
| Nêu đóng góp | “Nghiên cứu bổ sung bằng chứng về [mối quan hệ hoặc mô hình] trong bối cảnh [ngành hoặc địa bàn], đồng thời gợi ý [ý nghĩa thực tiễn] cho [đối tượng sử dụng kết quả].” |
| Giới hạn | “Do nghiên cứu sử dụng [phương pháp chọn mẫu] tại [địa bàn] trong [thời gian], khả năng khái quát hóa kết quả cho [nhóm rộng hơn] còn hạn chế.” |
| Chuyển sang hướng tiếp theo | “Các nghiên cứu tiếp theo có thể kiểm định lại mô hình với [mẫu hoặc địa bàn khác], bổ sung [biến hoặc phương pháp] và so sánh kết quả giữa [các nhóm].” |
Cách viết vào luận văn: “Từ kết quả phân tích dữ liệu của [số lượng] đáp viên tại [địa bàn], nghiên cứu kết luận rằng [tên biến 1] và [tên biến 2] là các yếu tố [có hoặc không có] ảnh hưởng đến [biến phụ thuộc]. Trong đó, [tên biến] có [hướng tác động] và giữ vai trò [mạnh nhất hoặc đáng chú ý] theo [hệ số hoặc chỉ báo bạn đã báo cáo].” Bạn thay các phần trong ngoặc vuông bằng số liệu thật, rồi kiểm tra lại với bảng kết quả trước khi đưa vào bản chính.
Ví dụ kết luận rút gọn
Giả sử bạn nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tiếp tục sử dụng ứng dụng ngân hàng số của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh. Mô hình có ba biến độc lập là cảm nhận hữu ích, cảm nhận dễ sử dụng và niềm tin. Bảng dưới đây chỉ là số liệu minh họa, không phải kết quả của một nghiên cứu thật và không được dùng để thay thế file dữ liệu của bạn.
| Biến độc lập | Path Coefficient | T Statistics | P Values | Kết luận minh họa |
|---|---|---|---|---|
| Cảm nhận hữu ích | 0.318 | 4.126 | 0.000 | Ủng hộ H1 |
| Cảm nhận dễ sử dụng | 0.146 | 2.087 | 0.037 | Ủng hộ H2 |
| Niềm tin | 0.421 | 5.693 | 0.000 | Ủng hộ H3 |
| R² của ý định tiếp tục sử dụng | 0.562 | Không áp dụng | Không áp dụng | Mô hình giải thích 56,2% phương sai, theo số liệu minh họa |
Từ bảng minh họa, một đoạn kết luận có thể viết như sau: “Nghiên cứu cho thấy cảm nhận hữu ích, cảm nhận dễ sử dụng và niềm tin đều có tác động cùng chiều đến ý định tiếp tục sử dụng ứng dụng ngân hàng số trong mẫu khảo sát. Trong ba yếu tố, niềm tin có hệ số tác động lớn nhất, tiếp theo là cảm nhận hữu ích và cảm nhận dễ sử dụng. Mô hình minh họa giải thích 56,2% sự biến thiên của ý định tiếp tục sử dụng.”
Đoạn trên vẫn cần được điều chỉnh theo tiêu chí kiểm định, cách mã hóa biến và quy ước báo cáo của luận văn. Bạn không nên viết “niềm tin là nguyên nhân chắc chắn” nếu thiết kế chỉ là khảo sát tại một thời điểm. Cũng không nên dùng bảng minh họa để điền số vào chương 4 khi chưa chạy dữ liệu thật.
Lỗi thường gặp khiến hội đồng hỏi lại
Lặp lại toàn bộ chương kết quả
Kết luận không cần chép lại bảng Cronbach's Alpha, KMO and Bartlett's Test, Rotated Component Matrix hay toàn bộ bảng Coefficients. Hội đồng có thể xem các bảng đó ở chương kết quả. Ở chương cuối, bạn chọn phát hiện quan trọng và giải thích nó trả lời câu hỏi nào.
Kết luận vượt quá mẫu nghiên cứu
Nếu bạn khảo sát 250 nhân viên tại một doanh nghiệp, hãy ghi rõ phạm vi đó. Những câu như “khách hàng Việt Nam luôn ưu tiên giá cả” vượt khỏi dữ liệu nếu mẫu của bạn không đại diện cho toàn bộ khách hàng Việt Nam.
Dùng quan hệ nhân quả khi thiết kế chưa hỗ trợ
Từ dữ liệu khảo sát cắt ngang, bạn cần thận trọng với các động từ “gây ra”, “dẫn đến” hoặc “quyết định”. Trong nhiều luận văn, “có tác động” là cách diễn đạt theo mô hình giả thuyết, nhưng phần giải thích vẫn cần ghi rõ bối cảnh và phương pháp.
Viết giả thuyết theo cảm tính
Một giả thuyết không được ủng hộ vẫn là một kết quả cần báo cáo. Bạn không được tự ý đổi hướng tác động sau khi thấy p-value hoặc loại một giả thuyết vì kết quả không đẹp. Nếu có lý do phương pháp để điều chỉnh mô hình, hãy ghi lại lý do và trao đổi với giảng viên.
Trộn kết luận với kiến nghị
Kết luận trả lời nghiên cứu đã phát hiện gì. Kiến nghị nói người quản lý, tổ chức hoặc bên liên quan có thể làm gì dựa trên phát hiện đó. Bạn có thể đặt hai phần cạnh nhau, nhưng nên giữ chức năng của chúng tách biệt. Xem thêm kiến nghị trong luận văn là gì nếu bạn đang nhầm hai phần này.
Đưa số liệu minh họa vào bản nộp
Bảng có nhãn “số liệu minh họa” chỉ dùng để chỉ cách đọc và cách viết. Khi hoàn thiện luận văn, mọi hệ số, p-value, R² và số lượng đáp viên phải lấy từ kết quả thật của bạn. Nếu chạy lại mô hình, hãy cập nhật cả phần kết luận, thảo luận và hàm ý liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Kết luận trong luận văn nên dài bao nhiêu trang
Không có một độ dài áp dụng cho mọi trường. Bạn xem hướng dẫn hình thức hoặc mẫu khóa luận của khoa, sau đó ưu tiên trả lời đủ mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu. Một kết luận ngắn nhưng có căn cứ tốt phù hợp hơn nhiều trang lặp lại chương 4.
Kết luận có cần đưa p-value không
Bạn có thể đưa p-value, hệ số tác động hoặc khoảng tin cậy khi những con số đó giúp chứng minh kết luận. Không cần đưa mọi chỉ số của output. Hãy chọn con số gắn trực tiếp với quyết định ủng hộ hay chưa ủng hộ giả thuyết và dùng đúng kết quả trong file phân tích.
Có được viết giả thuyết không được ủng hộ vào kết luận không
Có. Đây là một phần của kết quả nghiên cứu. Bạn trình bày trung tính rằng dữ liệu chưa cung cấp đủ bằng chứng ủng hộ giả thuyết trong mẫu đã khảo sát, sau đó có thể nêu hướng giải thích ở phần thảo luận hoặc hạn chế nếu có cơ sở.
Kết luận có giống tóm tắt luận văn không
Hai phần có liên quan nhưng mục đích khác nhau. Tóm tắt luận văn giới thiệu toàn bộ nghiên cứu trong dung lượng rất ngắn, còn kết luận tập trung trả lời mục tiêu, câu hỏi và phát hiện sau phân tích. Kết luận cũng cần nêu phạm vi áp dụng và liên hệ với các phần cuối của luận văn.
Có cần chạy lại SPSS hoặc SmartPLS khi viết kết luận không
Thông thường bạn không cần chạy lại nếu các bảng kết quả đã được kiểm tra và thống nhất. Bạn chỉ chạy lại khi phát hiện lỗi mã hóa, dữ liệu thiếu, loại biến, thiết lập mô hình hoặc cách đọc output. Nếu chạy lại, hãy lưu phiên bản mới, ghi chú thay đổi và cập nhật mọi phần bị ảnh hưởng.
Nên viết kết luận trước hay sau hàm ý quản trị
Bạn nên hoàn tất bảng phát hiện chính sau khi đã có kết quả phân tích, rồi viết kết luận trước khi chốt hàm ý. Khi biết phát hiện nào thực sự được dữ liệu hỗ trợ, bạn sẽ tránh đề xuất những giải pháp không liên quan đến mô hình. Nếu trường yêu cầu thứ tự khác, hãy giữ thứ tự của mẫu luận văn nhưng vẫn dựa trên cùng một bộ kết quả.
Hãy mở file Word cùng file SPSS hoặc SmartPLS của bạn, lập bảng đối chiếu từng câu hỏi nghiên cứu với bảng kết quả tương ứng, rồi viết lại phần kết luận bằng số liệu thật và phạm vi thật của mẫu khảo sát; nếu cần chạy phân tích trên chính file .sav hoặc .csv, bạn có thể dùng M4 phân tích dữ liệu của DoThesis.