Câu hỏi nghiên cứu là gì? Cách đặt và viết câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu trong luận văn là gì

Câu hỏi nghiên cứu là câu hỏi trung tâm mà đề tài của bạn cần trả lời bằng dữ liệu, phương pháp phân tích và lập luận học thuật. Khi mở file đề cương lên, bạn có thể thấy tên đề tài rất rõ nhưng chưa biết phải hỏi người trả lời bảng hỏi điều gì, chạy kiểm định nào, hoặc kết quả nào sẽ được dùng để trả lời câu hỏi đó. Đó là dấu hiệu câu hỏi nghiên cứu chưa được viết đủ cụ thể.

Ví dụ, “Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua hàng trực tuyến của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh” là tên đề tài. Câu hỏi nghiên cứu tương ứng phải cụ thể hơn: “Những yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định mua hàng trực tuyến của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh?” và “Mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến ý định mua hàng trực tuyến như thế nào?”.

Về logic, câu hỏi nghiên cứu nối bốn phần của luận văn: vấn đề thực tế, mục tiêu nghiên cứu, giả thuyết và dữ liệu. Một câu hỏi tốt thường chỉ rõ đối tượng, bối cảnh, biến cần xem xét và mối quan hệ cần kiểm định. Với đề tài định lượng, bạn nên kiểm tra ngay câu hỏi có thể trả lời bằng bảng hỏi, dữ liệu .sav hoặc .csv, Cronbach's Alpha, EFA, hồi quy hoặc SmartPLS hay không.

Bạn cũng cần phân biệt câu hỏi nghiên cứu với câu hỏi trong bảng hỏi. Câu hỏi nghiên cứu dành cho đề tài, còn biến quan sát trong bảng hỏi dùng để đo các khái niệm của mô hình. Một câu hỏi nghiên cứu có thể được trả lời bằng nhiều biến quan sát và nhiều bảng kết quả khác nhau.

Nếu đang xây dựng toàn bộ đề cương, bạn có thể xem thêm chủ đề Khóa luận tốt nghiệp để kiểm tra phạm vi đề tài trước khi chốt câu hỏi.

Cấu trúc chuẩn của câu hỏi nghiên cứu

Một bộ câu hỏi nghiên cứu thường có một câu hỏi tổng quát và hai đến bốn câu hỏi cụ thể. Số lượng không cần cố định cho mọi ngành. Điều quan trọng là mỗi câu hỏi phải gắn với ít nhất một mục tiêu, một nhóm biến và một phần kết quả trong chương 4.

Bạn có thể đặt câu hỏi nghiên cứu sau khi viết lý do chọn đề tài, vì phần lý do cho thấy khoảng trống hoặc vấn đề cần giải quyết. Tuy vậy, đừng chép nguyên một đoạn lý do thành câu hỏi. Lý do trình bày vì sao cần nghiên cứu, còn câu hỏi chỉ ra chính xác bạn sẽ tìm câu trả lời nào.

Một câu hỏi định lượng thường chứa các động từ như “đánh giá”, “xác định”, “kiểm định”, “đo lường”, “phân tích” hoặc “so sánh”. Bạn nên tránh các từ quá rộng như “tìm hiểu toàn diện”, “khám phá mọi khía cạnh” nếu chưa xác định được biến và mẫu nghiên cứu.

Các bước viết câu hỏi nghiên cứu

Bước 1: Khoanh vùng vấn đề nghiên cứu

Hãy viết vấn đề của bạn trong một câu có đủ đối tượng, địa điểm và khoảng thời gian nếu thời gian có ý nghĩa. “Chất lượng dịch vụ ảnh hưởng đến lòng trung thành” vẫn còn rộng. “Ảnh hưởng của chất lượng dịch vụ đến lòng trung thành của khách hàng sử dụng ngân hàng số tại Hà Nội” đã có phạm vi rõ hơn.

Mở file đề cương và gạch chân ba nhóm thông tin: ai là đối tượng, biến kết quả là gì, bối cảnh khảo sát ở đâu. Nếu một nhóm chưa có, bạn chưa nên viết câu hỏi cuối cùng. Phạm vi hẹp giúp bạn biết cần phát bảng hỏi cho ai và loại dữ liệu nào có thể thu được trong thời gian còn lại.

Bước 2: Viết câu hỏi tổng quát

Câu hỏi tổng quát nên diễn đạt đúng vấn đề trung tâm, không đưa quá nhiều biến vào một câu dài. Một công thức có thể dùng là: “Những yếu tố nào ảnh hưởng đến [biến phụ thuộc] của [đối tượng] trong [bối cảnh]?”.

Ví dụ: “Những yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định tiếp tục sử dụng ví điện tử của sinh viên tại Đà Nẵng?”. Câu này mở đường cho mô hình có nhiều biến độc lập. Nếu bạn đã có mô hình lý thuyết cụ thể, có thể viết: “Mức độ thuận tiện, perceived usefulness và perceived ease of use ảnh hưởng như thế nào đến ý định tiếp tục sử dụng ví điện tử?”.

Bước 3: Chuyển mục tiêu nghiên cứu thành câu hỏi cụ thể

Mỗi mục tiêu cụ thể nên được chuyển thành một câu hỏi tương ứng. Chẳng hạn, mục tiêu “xác định các yếu tố ảnh hưởng” trở thành câu hỏi về các yếu tố. Mục tiêu “đo lường mức độ ảnh hưởng” trở thành câu hỏi về chiều hướng và mức độ tác động. Mục tiêu “đề xuất hàm ý quản trị” chỉ nên đưa vào câu hỏi nếu kết quả thật sự được dùng để xây dựng hàm ý.

Bạn có thể đối chiếu với bài mục tiêu nghiên cứu để tránh tình trạng mục tiêu có bốn ý nhưng câu hỏi chỉ có một ý chung chung. Một bảng đối chiếu đơn giản trong file làm việc sẽ giúp phát hiện phần bị thiếu trước khi nộp đề cương.

Bước 4: Kiểm tra khả năng đo lường

Đọc từng câu và hỏi: “Tôi sẽ lấy cột dữ liệu nào để trả lời câu này?”. Nếu câu trả lời là một biến quan sát hoặc một nhóm biến rõ ràng, câu hỏi có thể đo lường được. Nếu câu hỏi dùng các khái niệm như “sự phát triển bền vững toàn diện” nhưng mô hình không có thang đo tương ứng, bạn cần thu hẹp lại.

Trong nghiên cứu định lượng, câu hỏi về mối quan hệ thường dẫn đến kiểm định hệ số hồi quy hoặc path coefficient. Câu hỏi về thực trạng có thể cần thống kê mô tả. Câu hỏi về sự khác biệt giữa nhóm có thể dẫn đến Independent-Samples T Test hoặc One-Way ANOVA. Cách đặt câu hỏi cần đi trước việc chọn menu trong SPSS, nhưng bạn phải biết câu hỏi có thể tạo ra loại kết quả nào.

Bước 5: Đối chiếu với giả thuyết và phương pháp

Nếu câu hỏi hỏi “X ảnh hưởng đến Y như thế nào”, mô hình nên có đường dẫn X đến Y và giả thuyết tương ứng. Nếu câu hỏi hỏi “có sự khác biệt giữa nam và nữ hay không”, phần phương pháp phải có biến nhóm và phép kiểm định phù hợp. Một câu hỏi không có giả thuyết, biến hoặc bảng kết quả đi kèm thường sẽ bị hội đồng hỏi lại.

Bạn có thể trình bày mạch logic theo thứ tự: câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu, giả thuyết, phương pháp, kết quả dự kiến. Khi viết lời mở đầu, hãy giữ cách gọi biến thống nhất với phần câu hỏi. Lời mở đầu tiểu luận có thể ngắn hơn, nhưng nguyên tắc này vẫn giữ nguyên nếu bài có dữ liệu khảo sát.

Bước 6: Đọc lại như một thành viên hội đồng

Hãy bỏ tên đề tài đi và chỉ đọc từng câu hỏi. Người đọc có biết đối tượng là ai, nghiên cứu ở đâu, biến nào là kết quả và bạn sẽ dùng dữ liệu gì không. Nếu phải giải thích thêm bằng miệng mới hiểu, câu hỏi đang chứa quá nhiều ý ngầm.

Tiếp theo, đánh dấu câu hỏi nào có cùng nội dung. Hai câu “yếu tố nào ảnh hưởng” và “các yếu tố tác động ra sao” có thể trùng nhau nếu không phân biệt rõ một câu hỏi về xác định yếu tố, một câu hỏi về mức độ tác động. Cắt câu hỏi trùng giúp chương 4 không phải lặp lại một bảng kết quả.

Câu mẫu dùng được

Các câu dưới đây là khung để bạn thay bằng biến và bối cảnh thật. Không nên chép nguyên mẫu nếu mô hình, đối tượng hoặc dữ liệu của bạn khác.

Cách viết vào luận văn: “Nghiên cứu được thực hiện nhằm trả lời câu hỏi: [câu hỏi tổng quát]. Để cụ thể hóa câu hỏi này, nghiên cứu tập trung vào các câu hỏi: (1) [câu hỏi 1]; (2) [câu hỏi 2]; và (3) [câu hỏi 3].” Bạn thay toàn bộ phần trong ngoặc vuông bằng nội dung đã đối chiếu với mục tiêu và mô hình của mình.

Một điểm cần giữ là chủ thể trong câu hỏi phải khớp với mẫu. Nếu bạn khảo sát sinh viên năm cuối, đừng viết “người tiêu dùng Việt Nam” vì phạm vi kết luận rộng hơn dữ liệu. Nếu dữ liệu chỉ thu tại một trường, không nên viết câu hỏi cho toàn bộ sinh viên của thành phố.

Ví dụ câu hỏi nghiên cứu rút gọn

Giả sử đề tài là “Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng ứng dụng học tiếng Anh trực tuyến của sinh viên tại Cần Thơ”. Mô hình minh họa gồm perceived usefulness, perceived ease of use, social influence và trust tác động đến intention to use.

Bộ câu hỏi có thể viết như sau:

1. Sinh viên tại Cần Thơ đánh giá perceived usefulness, perceived ease of use, social influence và trust đối với ứng dụng học tiếng Anh trực tuyến ở mức nào?
2. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến intention to use ứng dụng học tiếng Anh trực tuyến của sinh viên tại Cần Thơ?
3. Chiều hướng và mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến intention to use như thế nào?
4. Có sự khác biệt về intention to use giữa các nhóm sinh viên theo tần suất sử dụng Internet hoặc kinh nghiệm học trực tuyến hay không?

Từ bốn câu hỏi này, mục tiêu nghiên cứu có thể lần lượt là mô tả đánh giá của mẫu, xác định yếu tố, đo lường mức độ tác động và kiểm tra sự khác biệt giữa nhóm. Nếu chỉ dùng hồi quy tuyến tính, câu hỏi số 4 cần được xem lại vì phép so sánh nhóm có thể cần kiểm định riêng. Nếu dùng SmartPLS, bạn có thể đọc outer loading, AVE, HTMT, path coefficient và R² để trả lời các phần khác nhau của mô hình.

Câu hỏi nghiên cứu không tự chứng minh mô hình đúng. Nó chỉ xác định việc bạn cần kiểm định. Kết luận cuối cùng phải dựa trên kết quả thật trong file dữ liệu. Các con số trong ví dụ trên chỉ minh họa cấu trúc câu hỏi, không phải kết quả của một nghiên cứu đã thực hiện.

Lỗi thường gặp khiến hội đồng hỏi lại

Lỗi đầu tiên là viết câu hỏi quá rộng so với dữ liệu. “Những yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục đại học Việt Nam” đòi hỏi phạm vi và dữ liệu rất lớn. Nếu bạn chỉ khảo sát sinh viên của một khoa, hãy thu hẹp cả đối tượng lẫn bối cảnh.

Lỗi thứ hai là câu hỏi không có biến phụ thuộc. “Các yếu tố về công nghệ, xã hội và cá nhân ảnh hưởng như thế nào?” chưa cho biết ảnh hưởng đến điều gì. Bạn cần chỉ rõ ý định sử dụng, sự hài lòng, lòng trung thành hoặc biến kết quả khác.

Lỗi thứ ba là nhầm câu hỏi nghiên cứu với câu hỏi bảng hỏi. “Bạn đánh giá tốc độ ứng dụng như thế nào?” là một câu trong bảng hỏi. Câu hỏi nghiên cứu phải ở cấp độ đề tài, chẳng hạn “Tốc độ ứng dụng ảnh hưởng như thế nào đến sự hài lòng của người dùng?”.

Lỗi thứ tư là câu hỏi, mục tiêu và giả thuyết không khớp nhau. Bạn có thể lập một bảng kiểm tra trong Word với các cột “câu hỏi”, “mục tiêu”, “giả thuyết”, “biến”, “phân tích”. Ô nào để trống cần được xử lý trước khi gửi giảng viên.

Lỗi thứ năm là thêm câu hỏi mà dữ liệu không thể trả lời. Nếu bảng hỏi không có biến phân nhóm, bạn không thể kết luận câu hỏi về sự khác biệt theo thu nhập. Nếu không có thang đo cho một khái niệm, việc thêm khái niệm đó vào câu hỏi sau khi thu dữ liệu sẽ làm đề tài thiếu nhất quán.

Lỗi cuối cùng là dùng từ khẳng định kết quả trước khi phân tích, chẳng hạn “Yếu tố X có ảnh hưởng tích cực đến Y”. Ở phần câu hỏi, nên dùng “có ảnh hưởng hay không” hoặc “ảnh hưởng theo chiều hướng nào”. Chiều hướng phải được kết luận từ hệ số và p-value, không được viết sẵn để làm cho mô hình có vẻ đẹp hơn.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi nghiên cứu là gì và khác mục tiêu nghiên cứu thế nào?

Câu hỏi nghiên cứu là điều đề tài cần trả lời. Mục tiêu nghiên cứu là việc bạn dự định thực hiện để tạo ra câu trả lời đó. Ví dụ, câu hỏi hỏi “Những yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định mua hàng?”, còn mục tiêu có thể là “Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua hàng”.

Hai phần cần tương ứng nhưng không nên chép máy móc. Câu hỏi thường ở dạng nghi vấn, còn mục tiêu thường bắt đầu bằng động từ như xác định, đo lường, đánh giá hoặc kiểm định.

Một đề tài nên có bao nhiêu câu hỏi nghiên cứu?

Bạn có thể dùng một câu hỏi tổng quát và hai đến bốn câu hỏi cụ thể. Số lượng phụ thuộc vào mô hình, mục tiêu và dữ liệu. Mỗi câu hỏi nên tạo ra một kết quả hoặc một nhóm kết quả có thể trình bày trong luận văn.

Nếu có tám câu hỏi nhưng chỉ dùng một bảng hồi quy để trả lời tất cả, bộ câu hỏi đang bị tách vụn hoặc viết trùng. Hãy gộp các câu có cùng biến và cùng phương pháp phân tích.

Câu hỏi nghiên cứu có cần viết dưới dạng câu hỏi không?

Nên viết dưới dạng câu hỏi để người đọc nhận ra vấn đề cần trả lời. Một số trường có thể yêu cầu trình bày dưới dạng “vấn đề nghiên cứu” hoặc câu khẳng định, nhưng nội dung vẫn phải thể hiện rõ đối tượng, biến và mối quan hệ cần kiểm định.

Bạn hãy ưu tiên mẫu câu có từ để hỏi như “yếu tố nào”, “mức độ nào”, “có sự khác biệt hay không” và “ảnh hưởng như thế nào”.

Có thể thay đổi câu hỏi nghiên cứu sau khi đã thu thập dữ liệu không?

Có thể điều chỉnh cách diễn đạt nếu câu hỏi ban đầu quá rộng, nhưng không nên thêm một biến hoặc một mối quan hệ mới chỉ vì dữ liệu hiện có cho kết quả đẹp. Mọi thay đổi cần được đối chiếu với bảng hỏi, mô hình và trao đổi với giảng viên.

Nếu dữ liệu không có biến cần thiết, phần mềm không thể sửa được thiếu sót của thiết kế. Khi đó, bạn nên thu hẹp câu hỏi về đúng những gì bảng dữ liệu thật sự đo được.

Câu hỏi nghiên cứu định lượng nên gắn với phép phân tích nào?

Câu hỏi về mức độ đánh giá thường gắn với thống kê mô tả. Câu hỏi về tác động có thể gắn với hồi quy hoặc path coefficient trong SmartPLS. Câu hỏi về khác biệt giữa nhóm có thể cần T Test hoặc ANOVA, tùy số nhóm và thiết kế biến.

Bạn không cần ghi tên phần mềm trong chính câu hỏi, nhưng phải biết câu hỏi sẽ được trả lời bằng bảng kết quả nào. Đây là cách tránh viết câu hỏi hay về mặt ngôn ngữ nhưng không chạy được trên file .sav hoặc .csv.

Bạn hãy mở file đề cương, lập bảng đối chiếu từng câu hỏi với mục tiêu, giả thuyết, biến và bảng kết quả dự kiến, sau đó chỉnh lại những ô còn trống. Nếu cần hỗ trợ chạy và diễn giải dữ liệu thật trong SPSS hoặc SmartPLS, bạn có thể dùng M4 phân tích dữ liệu của DoThesis.