Cross loading là gì? Cách đọc và xử lý trong phân tích PLS-SEM

Cross loading là gì

Cross loading là hệ số tải của một biến quan sát lên nhiều biến tiềm ẩn trong mô hình PLS-SEM. Khi mở bảng Cross Loadings trong SmartPLS, bạn sẽ thấy mỗi dòng là một biến quan sát, còn mỗi cột là một construct. Giá trị trên đường chéo thường là loading của biến quan sát với construct mà nó được thiết kế để đo. Các giá trị còn lại là cross loading, tức mức biến quan sát đó đồng thời liên hệ với những construct khác.

Ví dụ, biến PU3 được thiết kế để đo construct Perceived Usefulness. Nếu PU3 có loading 0.812 trên Perceived Usefulness, 0.301 trên Perceived Ease of Use và 0.214 trên Trust, thì 0.812 là loading chính, còn 0.301 và 0.214 là cross loading.

Cross loading không phải là một phép kiểm định độc lập như Cronbach's Alpha. Đây là bảng dùng để xem một biến quan sát có phân biệt được construct mục tiêu với các construct khác hay không. Bạn thường đọc nó cùng với Outer Loadings, AVE, HTMT và tiêu chí Fornell-Larcker. Nếu đang rà soát toàn bộ giá trị đo lường, bạn có thể xem thêm bài giá trị hội tụ là gì và construct validity là gì.

Ý nghĩa của cross loading trong nghiên cứu định lượng

Cross loading giúp bạn trả lời câu hỏi: biến quan sát này đang đo đúng khái niệm dự kiến, hay nó cũng đang đo một khái niệm khác trong mô hình. Đây là câu hỏi về giá trị phân biệt, tức mức độ các construct thực sự khác nhau về mặt đo lường.

Giả sử mô hình có ba construct là Service Quality, Customer Satisfaction và Loyalty. Biến SQ4 phải có loading cao nhất ở Service Quality. Nếu SQ4 có loading gần tương đương ở Customer Satisfaction, người đọc có thể đặt vấn đề rằng nội dung câu hỏi quá rộng, người trả lời hiểu nó như một đánh giá về sự hài lòng, hoặc hai construct đang bị trùng khái niệm.

Cross loading thường được xem sau khi bạn đã kiểm tra chất lượng dữ liệu và mô hình đo lường. Trong SmartPLS, quy trình hợp lý là xem Outer Loadings, độ tin cậy, AVE, HTMT, rồi đối chiếu bảng Cross Loadings. Một loading chính từ 0.7 trở lên thường được dùng làm mốc tham khảo trong PLS-SEM, theo (Chin, 1998) và (Hair và cộng sự, 2022). Tuy nhiên, không nên chỉ nhìn một con số rồi xóa biến ngay.

Một cross loading cao có thể làm giảm giá trị phân biệt, nhưng nguyên nhân gốc thường nằm ở cách xây dựng thang đo. Hai construct có tên khác nhau nhưng item lại dùng cùng một cách diễn đạt thì rất dễ tạo ra hiện tượng này. Vì vậy, bảng cross loading là tín hiệu để bạn kiểm tra lại cả lý thuyết, nội dung biến quan sát và kết quả định lượng.

Cross loading bao nhiêu là đạt

Câu hỏi “cross loading bao nhiêu là tốt” thường bị hiểu thành một ngưỡng duy nhất. Thực tế, bạn cần xem đồng thời loading chính, khoảng cách với cross loading và các chỉ số giá trị phân biệt khác. Một biến quan sát có loading chính cao nhưng cross loading cũng cao vẫn cần được xem xét.

Các mốc dưới đây là hướng dẫn thường dùng, không phải quy tắc tự động loại biến. Mỗi dòng đều gắn với nguồn để bạn có thể giải trình trong luận văn.

Nguồn (Hair và cộng sự, 2022) tập trung vào cách đánh giá PLS-SEM hiện hành. Nguồn này hữu ích khi bạn cần giải thích vì sao không thể kết luận chỉ dựa trên một ô trong bảng Cross Loadings.

Trong thực hành, loading chính nên là giá trị lớn nhất trên dòng của biến quan sát. Nếu loading chính là 0.781 còn cross loading cao nhất là 0.402, kết quả thường dễ giải thích hơn trường hợp loading chính là 0.704 và cross loading cao nhất là 0.672. Hai ví dụ này không chỉ khác nhau về mức cross loading, mà còn khác ở khoảng cách giữa hai giá trị.

Bạn cũng cần phân biệt ngưỡng của cross loading với ngưỡng của HTMT. HTMT là chỉ số ở cấp độ cặp construct, còn cross loading nằm ở cấp độ biến quan sát. Có thể một bảng cross loading nhìn khá ổn nhưng HTMT vẫn cao, hoặc một item có vấn đề riêng trong khi HTMT của cặp construct vẫn chấp nhận được.

Cách đọc cross loading trong output

Trong SmartPLS 4, sau khi chạy mô hình, bạn mở phần kết quả của mô hình đo lường và tìm bảng Cross Loadings. Tên menu có thể thay đổi nhẹ theo giao diện, nhưng bảng cần tìm vẫn có tên này. Nếu bạn đang dùng SmartPLS 3, vị trí hiển thị có thể khác, nên hãy kiểm tra đúng nhóm kết quả của measurement model thay vì tìm trong phần Path Coefficients.

Bước 1: Xác định loading chính của từng biến

Đọc theo từng dòng, không đọc theo từng cột trước. Với mỗi biến quan sát, tìm giá trị lớn nhất. Giá trị đó nên nằm ở construct mà biến được thiết kế để đo. Nếu SAT2 có giá trị lớn nhất ở Satisfaction, đây là dấu hiệu ban đầu phù hợp.

Bước 2: So sánh với cross loading cao nhất

Sau khi xác định loading chính, nhìn các ô còn lại trên cùng dòng. Ghi lại cross loading cao nhất. Bạn cần chú ý các dòng mà loading chính chỉ nhỉnh hơn một chút so với loading ở construct khác, đặc biệt khi nội dung hai construct có khả năng chồng lấn.

Bước 3: Đối chiếu với Outer Loadings và HTMT

Một biến có cross loading đáng chú ý chưa đủ để kết luận loại. Hãy mở Outer Loadings để xem loading chính, bảng Construct Reliability and Validity để xem AVE, rồi mở Discriminant Validity để kiểm tra HTMT. SmartPLS thường hiển thị HTMT theo từng cặp construct.

Bảng số liệu minh họa

Bảng dưới đây là số liệu minh họa, được trình bày theo hình dạng thường gặp trong output SmartPLS. Đây không phải kết quả của một nghiên cứu cụ thể.

Dòng PU3 cần được chú ý. Loading chính 0.691 chưa đạt mức 0.7 theo mốc thường dùng, trong khi cross loading với Ease of Use là 0.654. Nếu chỉ xóa PU3 vì loading dưới 0.7, bạn bỏ qua vấn đề quan trọng hơn là khoảng cách giữa hai construct quá nhỏ.

Với bảng này, bạn nên kiểm tra nội dung PU3, xem người trả lời có thể hiểu item theo hướng “dễ sử dụng” hay không, sau đó xem HTMT giữa Perceived Usefulness và Ease of Use. Bạn cũng cần chạy mô hình lại nếu có quyết định loại biến, rồi lưu lại kết quả trước và sau khi loại.

Khi cross loading không đạt thì xử lý thế nào

Đừng xóa biến ngay khi thấy một cross loading cao. Hãy xử lý theo thứ tự dưới đây để quyết định có cơ sở hơn.

Kiểm tra lại mã biến và hướng thang đo

Trước hết, kiểm tra tên construct, tên biến và các item reverse-coded. Một biến được nhập nhầm vào construct khác hoặc chưa đảo chiều đúng có thể làm kết quả khó đọc. Kiểm tra cả file .csv, file .sav và sơ đồ mô hình trong SmartPLS.

Đọc lại nội dung biến quan sát

Đặt câu hỏi: item này đang mô tả đúng một khái niệm, hay vô tình chứa hai ý. Chẳng hạn, một item vừa nói về tốc độ phục vụ vừa nói về sự hài lòng có thể tải lên cả Service Quality và Satisfaction. Khi viết luận văn, lý do loại biến phải gắn với nội dung và kết quả, không chỉ ghi “do cross loading cao”.

Kiểm tra các chỉ số ở cấp construct

Xem HTMT, AVE, Composite Reliability và tương quan giữa các construct. HTMT dưới 0.85, hoặc dưới 0.90 với các khái niệm gần nhau, là mốc thường được trích dẫn từ (Henseler và cộng sự, 2015). AVE từ 0.5 trở lên và tiêu chí căn bậc hai AVE được trình bày theo (Fornell và Larcker, 1981).

Xóa biến chỉ khi có lý do bảo vệ được

Nếu item có loading chính thấp, cross loading cao, nội dung không đại diện tốt cho construct và việc loại bỏ không làm mất nội dung cốt lõi của thang đo, bạn có thể cân nhắc loại biến. Hãy chạy lại mô hình sau mỗi lần thay đổi và ghi lại phiên bản trước, phiên bản sau.

Nếu item cần thiết về mặt lý thuyết, bạn có thể giữ lại và giải trình giới hạn của thang đo. Hội đồng thường hỏi vì sao biến bị loại, loại dựa trên tiêu chí nào và sau khi loại thì construct còn bao phủ đầy đủ khái niệm hay không. Việc xóa nhiều biến chỉ để làm bảng đẹp hơn tạo rủi ro lớn hơn một kết quả chưa hoàn hảo nhưng được giải thích minh bạch.

Phân biệt cross loading với giá trị hội tụ và Fornell-Larcker

Cross loading, giá trị hội tụ và Fornell-Larcker đều xuất hiện trong phần đánh giá measurement model, nhưng chúng trả lời các câu hỏi khác nhau.

Cross loading xem từng biến quan sát có tải cao nhất lên construct mục tiêu hay không. Giá trị hội tụ xem các biến quan sát của cùng một construct có cùng hội tụ vào khái niệm đó hay không, thường được xem qua outer loading, AVE và độ tin cậy. Bạn có thể xem thêm bài AVE trong SPSS, nhưng cần nhớ AVE trong PLS-SEM và các bảng trong SPSS không phải lúc nào cũng được tính theo cùng quy trình.

Fornell-Larcker xem sự phân biệt ở cấp construct. Căn bậc hai của AVE của một construct được so sánh với tương quan giữa construct đó và các construct còn lại, theo (Fornell và Larcker, 1981). Bài Fornell-Larcker là gì sẽ phù hợp khi bạn đang đọc ma trận tiêu chí này.

Có thể hình dung như sau: cross loading hỏi “item này thuộc về construct nào rõ nhất”, giá trị hội tụ hỏi “các item trong cùng construct có đi cùng nhau không”, còn Fornell-Larcker hỏi “các construct có đủ khác nhau không”. HTMT bổ sung thêm một góc nhìn về sự phân biệt giữa các cặp construct.

Lỗi thường gặp

Lỗi đầu tiên là dùng một ngưỡng cứng cho mọi cross loading. Không có một con số duy nhất đủ để quyết định giữ hay loại biến trong mọi mô hình. Bạn cần đọc loading chính, cross loading lớn nhất, nội dung item và các chỉ số ở cấp construct.

Lỗi thứ hai là lấy ngưỡng CFI, TLI hoặc RMSEA để đánh giá SmartPLS. Các fit indices này thuộc nhóm CB-SEM và được trình bày trong bối cảnh phù hợp theo (Hu và Bentler, 1999). Chúng không phải tiêu chí mặc định để đánh giá cross loading trong PLS-SEM.

Lỗi thứ ba là chỉ báo cáo bảng sau khi đã xóa biến. Nếu giảng viên hỏi biến nào bị loại, bạn không có căn cứ để trả lời. Hãy lưu output của từng vòng chạy, ghi lý do thay đổi và nêu rõ mô hình cuối cùng dùng những biến nào.

Lỗi thứ tư là nhầm cross loading với path coefficient. Cross loading nằm trong measurement model và liên quan đến biến quan sát. Path Coefficients nằm trong structural model và mô tả quan hệ giữa các construct. Hai bảng này có ý nghĩa khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Cross loading là gì trong SmartPLS?

Cross loading là giá trị tải của một biến quan sát lên các construct khác ngoài construct mục tiêu. Bạn đọc nó trong bảng Cross Loadings để kiểm tra giá trị phân biệt ở cấp biến quan sát.

Cross loading bao nhiêu là tốt?

Loading chính nên cao nhất trên dòng của biến quan sát, và cross loading với construct khác nên thấp hơn rõ ràng. Bạn không nên dùng một ngưỡng đơn độc, mà cần đối chiếu thêm HTMT, AVE, nội dung item và lý thuyết của thang đo.

Cross loading trong SPSS có xem được không?

SPSS không có bảng Cross Loadings theo cách SmartPLS trình bày trong PLS-SEM. Khi chạy EFA trong SPSS, bạn thường xem Rotated Component Matrix để kiểm tra biến tải lên các nhân tố, còn cross loading là cách gọi phổ biến trong đánh giá mô hình đo lường PLS-SEM.

Cross loading cao có phải xóa biến ngay không?

Chưa. Bạn nên kiểm tra lại mã hóa, nội dung biến, loading chính, HTMT và vai trò lý thuyết của item. Chỉ cân nhắc xóa khi có nhiều bằng chứng cùng hướng và việc xóa không làm mất nội dung quan trọng của construct.

Cross loading khác HTMT như thế nào?

Cross loading đánh giá từng biến quan sát trên nhiều construct. HTMT đánh giá mức độ phân biệt giữa một cặp construct ở cấp độ tổng hợp. Hai chỉ số bổ sung cho nhau, không thay thế hoàn toàn cho nhau.

Có cần báo cáo bảng cross loading trong chương 4 không?

Bạn nên báo cáo bảng hoặc phần tóm tắt phù hợp với quy định của khoa và góp ý của giảng viên. Ít nhất, chương 4 cần nêu cách đánh giá giá trị phân biệt, các chỉ số chính, biến nào bị loại nếu có, và lý do loại biến.

Bạn hãy mở đúng bảng Cross Loadings trong file SmartPLS, đánh dấu những dòng có loading chính thấp hoặc cross loading gần bằng loading chính, rồi đối chiếu HTMT trước khi sửa mô hình. Nếu cần chạy lại phân tích trên file .sav hoặc .csv của bạn, M4 phân tích dữ liệu của DoThesis hỗ trợ bước này.