Cách trình bày tài liệu tham khảo trong khóa luận đúng chuẩn

Tài liệu tham khảo trong khóa luận là gì

Tài liệu tham khảo là danh sách các nguồn bạn đã thực sự sử dụng khi xây dựng cơ sở lý thuyết, mô hình nghiên cứu, thang đo, phương pháp và phần thảo luận kết quả. Danh sách này thường đặt sau phần kết luận và trước phụ lục. Người đọc nhìn vào đây để biết một nhận định trong khóa luận dựa trên nguồn nào, đồng thời kiểm tra xem nguồn đó có thể truy cập và đối chiếu được hay không.

Cách trình bày tài liệu tham khảo gồm hai việc phải làm song song. Thứ nhất, bạn ghi đúng thông tin nhận diện của từng nguồn, chẳng hạn tác giả, năm, tên tài liệu, nơi xuất bản hoặc đường dẫn. Thứ hai, bạn giữ sự khớp nhau giữa trích dẫn trong nội dung và danh mục cuối bài. Một tài liệu xuất hiện trong danh mục nhưng không được trích dẫn, hoặc được trích dẫn nhưng không có trong danh mục, đều khiến hội đồng có lý do hỏi lại.

Số trang của danh mục không có mức cố định. Với khóa luận định lượng, danh mục có thể dài từ vài trang đến nhiều trang tùy số lượng bài báo, sách và báo cáo bạn dùng. Điều cần ưu tiên là nguồn liên quan trực tiếp đến đề tài, thông tin đầy đủ và một quy tắc trình bày được áp dụng nhất quán từ đầu đến cuối. Nếu trường đã ban hành mẫu riêng, mẫu của trường được ưu tiên hơn mọi hướng dẫn chung trên mạng.

Bạn có thể xem thêm bài cách ghi tài liệu tham khảo để đối chiếu từng loại nguồn, còn bài này tập trung vào cách tổ chức và viết toàn bộ phần danh mục trong khóa luận.

Cấu trúc chuẩn của tài liệu tham khảo

Trước khi nhập từng nguồn, bạn nên xác định quy định mà khoa hoặc giảng viên hướng dẫn yêu cầu. Có nơi dùng APA, có nơi yêu cầu xếp tài liệu tiếng Việt trước rồi đến tài liệu tiếng Anh, có nơi xếp toàn bộ theo alphabet. Đừng trộn nhiều kiểu chỉ vì phần mềm quản lý tài liệu tự động xuất ra như vậy.

Một cấu trúc thường gặp có thể trình bày như sau:

Tiêu đề phần có thể là “TÀI LIỆU THAM KHẢO” hoặc “DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO”, tùy mẫu của trường. Thông thường tiêu đề được đặt cùng cấp với các phần lớn khác trong khóa luận, căn giữa và in đậm. Bạn cần kiểm tra font, cỡ chữ, giãn dòng, lề và đánh số trang theo quy định của khoa.

Danh mục không nên được chia thành quá nhiều nhóm nếu hướng dẫn của trường không yêu cầu. Việc chia “Tiếng Việt”, “Tiếng Anh”, “Website” có thể dễ đọc hơn, nhưng nếu danh mục được yêu cầu xếp alphabet chung thì cách chia này làm thay đổi quy tắc sắp xếp. Hãy chọn một cấu trúc rồi áp dụng cho toàn bộ nguồn.

Các bước viết tài liệu tham khảo

Bước 1: Gom tất cả nguồn đã sử dụng

Mở bản thảo khóa luận, bảng câu hỏi, phần cơ sở lý thuyết, mô hình và chương kết quả. Ghi lại mọi nguồn đã được nhắc đến, kể cả nguồn chỉ xuất hiện trong một câu giải thích khái niệm hoặc một bảng thang đo.

Bạn nên tạo bảng kiểm với các cột: mã nguồn, tác giả, năm, tên tài liệu, loại nguồn, nơi xuất bản, DOI hoặc URL, vị trí đã trích dẫn. Nếu dùng Zotero, Mendeley hoặc Word References, hãy vẫn kiểm tra thủ công vì dữ liệu nhập tự động có thể bị thiếu dấu tiếng Việt, viết hoa sai hoặc đảo nhầm tên tác giả.

Bước 2: Đối chiếu trích dẫn trong nội dung

Tìm lần lượt các dạng trích dẫn trong bài, chẳng hạn “Nguyễn Đình Thọ, 2011” hoặc “(Nguyễn Đình Thọ, 2011)”. Mỗi trích dẫn phải có một mục tương ứng ở cuối khóa luận. Ngược lại, mỗi nguồn trong danh mục cần xuất hiện ở ít nhất một vị trí trong nội dung, trừ trường hợp trường yêu cầu lập danh mục đọc thêm.

Đặc biệt, hãy kiểm tra các nguồn xuất hiện trong bảng thang đo, ghi chú hình, chú thích bảng và phần phương pháp. Sinh viên thường rà phần văn bản chính nhưng bỏ sót nguồn nằm dưới bảng. Bạn có thể xem hướng dẫn cách trích dẫn tài liệu tham khảo để phân biệt trích dẫn nguyên văn, diễn giải và trích dẫn nhiều nguồn.

Bước 3: Chuẩn hóa thông tin từng nguồn

Với mỗi tài liệu, hãy mở nguồn gốc và kiểm tra lại tên tác giả, năm xuất bản, tên tài liệu, số tập, số, trang và DOI. Không nên lấy nguyên một dòng từ Google Scholar mà không đọc lại. Dữ liệu xuất từ công cụ tìm kiếm có thể viết hoa toàn bộ tiêu đề, thiếu tên nhà xuất bản hoặc coi tên tạp chí là tên bài báo.

Tên tác giả Việt Nam cần được giữ nhất quán. Nếu quy định của trường xếp theo họ, bạn cần xác định rõ phần nào là họ và phần nào là tên khi sắp xếp. Với bài có nhiều tác giả, xem mẫu của trường yêu cầu ghi toàn bộ tác giả hay rút gọn bằng “và cộng sự” trong danh mục. Quy tắc rút gọn trong phần trích dẫn không nhất thiết giống quy tắc của danh mục.

Bước 4: Sắp xếp danh mục

Cách phổ biến là sắp xếp theo alphabet dựa trên họ tác giả hoặc tên cơ quan. Nếu một tác giả có nhiều tài liệu, xếp theo năm xuất bản, thường từ cũ đến mới, rồi dùng ký hiệu chữ cái sau năm nếu có nhiều tài liệu cùng năm. Ví dụ, hai tài liệu trong cùng năm có thể được ghi là 2022a và 2022b. Ký hiệu này phải xuất hiện giống nhau trong cả phần trích dẫn và danh mục.

Nếu nguồn không có tác giả cá nhân, dùng tên tổ chức làm tác giả. Nếu không có năm, chỉ dùng cách ghi “không có năm” khi quy định của trường cho phép. Đừng tự đoán năm xuất bản dựa trên ngày bạn truy cập trang web.

Bước 5: Định dạng bằng một quy tắc duy nhất

Sau khi sắp xếp, kiểm tra dấu chấm, dấu phẩy, chữ in nghiêng, ngoặc đơn, dấu hai chấm và khoảng cách. Một lỗi nhỏ lặp lại nhiều lần vẫn là lỗi trình bày. Bạn có thể dùng thụt dòng treo để dòng đầu bắt đầu sát lề trái, các dòng tiếp theo lùi vào, nhưng chỉ làm vậy nếu mẫu của khoa yêu cầu hoặc cho phép.

Không nên dùng nhiều kiểu thủ công trong cùng danh mục. Chẳng hạn, bài báo thứ nhất đặt năm sau tên tác giả, bài báo thứ hai đặt năm sau tên tạp chí, hoặc một DOI ghi dưới dạng đường dẫn còn DOI khác chỉ ghi mã số. Sự thống nhất giúp hội đồng đọc nhanh hơn và giúp bạn phát hiện nguồn thiếu thông tin.

Bước 6: Kiểm tra lần cuối bằng tìm kiếm và xuất PDF

Dùng chức năng Find trong Word để tìm từng tên tác giả hoặc năm đặc biệt. Sau đó kiểm tra số lượng mục trong danh mục với bảng kiểm ban đầu. Cuối cùng, xuất bản thảo sang PDF và xem trực tiếp trang tài liệu tham khảo, vì lỗi xuống dòng, URL tràn lề hoặc font tiếng Việt đôi khi chỉ lộ ra sau khi xuất file.

Nếu khóa luận còn có phụ lục, hãy đặt danh mục tài liệu tham khảo trước phụ lục theo đúng hướng dẫn của trường. Bạn có thể đối chiếu thêm bài phụ lục là gì để tránh đặt nhầm thứ tự các phần cuối khóa luận.

Câu mẫu dùng được

Bạn có thể điều chỉnh các câu dưới đây theo dữ liệu thật của mình. Phần trong ngoặc vuông là chỗ cần thay, không nên giữ nguyên trong bản nộp.

Cách viết vào luận văn: “Danh mục tài liệu tham khảo gồm [số lượng] nguồn, trong đó có [số lượng] bài báo khoa học, [số lượng] sách hoặc giáo trình và [số lượng] báo cáo hoặc nguồn trực tuyến. Các tài liệu được sắp xếp theo [quy tắc sắp xếp] và được đối chiếu với các trích dẫn trong nội dung khóa luận.” Bạn chỉ điền số liệu sau khi đã kiểm tra thật trong file của mình.

Các câu mẫu chỉ hỗ trợ phần diễn đạt. Chúng không thay thế việc đọc nguồn gốc. Nếu bạn chưa chắc một tài liệu có thật sự được dùng hay không, hãy quay lại đoạn văn, bảng hoặc giả thuyết liên quan rồi quyết định dựa trên nội dung thực tế.

Ví dụ tài liệu tham khảo rút gọn

Giả sử đề tài của bạn nghiên cứu ý định sử dụng ứng dụng ngân hàng số. Trong nội dung, bạn viết: “Theo Davis (1989), perceived usefulness và perceived ease of use là hai yếu tố giải thích sự chấp nhận công nghệ.” Khi đó, danh mục cuối bài phải có mục tương ứng với đầy đủ thông tin của nguồn Davis, thay vì chỉ ghi “Davis, 1989”.

Một nhóm mục rút gọn có thể có hình thức như sau, với điều kiện đây là quy tắc mà trường bạn đang yêu cầu:

Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user
acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319-340.

Nguyễn Đình Thọ, 2011. Phương pháp nghiên cứu khoa học trong kinh doanh.
NXB Lao động Xã hội.

Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User
acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly,
27(3), 425-478.

Đoạn trên chỉ là ví dụ minh họa cho cách sắp xếp thông tin, không phải mẫu bắt buộc cho mọi trường. Nếu khoa yêu cầu tên tạp chí và tên sách in nghiêng, bạn cần áp dụng định dạng đó trong file Word. Nếu yêu cầu DOI, hãy bổ sung DOI của nguồn khi bạn đã kiểm tra từ bài báo gốc.

Điểm cần quan sát là nội dung trích dẫn và danh mục phải khớp. Nếu trong bài bạn ghi “Venkatesh và cộng sự (2003)” nhưng cuối bài lại ghi sai năm hoặc thiếu một tác giả theo mẫu trường, hãy sửa ở cả hai vị trí. Khi đổi tên viết tắt hoặc đổi cách ghi năm, dùng Find để tìm toàn bộ phiên bản cũ.

Lỗi thường gặp khiến hội đồng hỏi lại

Lỗi đầu tiên là danh mục có nguồn nhưng nội dung không hề trích dẫn. Tình trạng này thường xảy ra khi bạn nhập toàn bộ thư mục từ Google Scholar hoặc phần mềm quản lý tài liệu rồi không xóa các nguồn không dùng. Hội đồng có thể hỏi bạn đã đọc nguồn đó ở phần nào, và bạn sẽ mất thời gian giải thích một danh sách được tạo tự động.

Lỗi thứ hai là trích dẫn và tài liệu tham khảo không khớp tên hoặc năm. Một bài được trích dẫn là “Nguyễn và cộng sự, 2021” nhưng danh mục lại có “Nguyễn và cộng sự, 2020” khiến người đọc không biết đâu là nguồn thật. Hãy kiểm tra lại bài gốc thay vì sửa theo trí nhớ.

Lỗi thứ ba là ghi thiếu thông tin của bài báo. Chỉ có tác giả, năm và tên bài chưa đủ để người đọc tìm kiếm khi có nhiều bài trùng tên. Bạn nên bổ sung tên tạp chí, tập, số, trang và DOI nếu mẫu yêu cầu.

Lỗi thứ tư là trộn APA với quy định riêng của trường. Ví dụ, một số mục ghi tên tác giả bằng chữ cái đầu, một số mục ghi đầy đủ; một số tiêu đề viết hoa từng từ, số khác viết thường; DOI lúc có, lúc không. Bạn cần xác định mẫu chính thức rồi chỉnh toàn bộ danh mục theo mẫu đó.

Lỗi thứ năm là dùng nguồn không kiểm chứng cho khái niệm, thang đo hoặc số liệu. Một trang blog có thể giúp bạn hiểu chủ đề, nhưng nếu bạn dùng nó làm căn cứ học thuật thì cần cân nhắc yêu cầu của giảng viên. Với khóa luận định lượng, những nguồn chính cho mô hình, thang đo và phương pháp nên được truy lại từ tài liệu gốc.

Lỗi cuối là để URL dài làm vỡ lề hoặc để ngày truy cập không nhất quán. Hãy xuất PDF, kiểm tra từng trang và mở thử một số đường dẫn quan trọng. Nếu tài liệu trực tuyến đã bị di chuyển, lưu thêm thông tin tổ chức, tên báo cáo và năm để người đọc còn cách tìm lại nguồn.

Câu hỏi thường gặp

Trích dẫn nào là đúng cách trong khóa luận?

Trích dẫn đúng là trích dẫn giúp người đọc xác định được nguồn đứng sau một nhận định, đồng thời có mục tương ứng trong danh mục tài liệu tham khảo. Bạn có thể trích dẫn theo dạng tác giả và năm trong câu hoặc đặt tác giả, năm trong ngoặc, miễn là dùng nhất quán theo quy định của trường.

Khi diễn giải, hãy viết lại ý bằng cách hiểu của bạn và vẫn ghi nguồn. Khi trích nguyên văn, cần đánh dấu phần trích dẫn theo yêu cầu của mẫu đang dùng và ghi thêm số trang nếu trường yêu cầu.

Tài liệu tham khảo có cần sắp xếp theo alphabet không?

Thông thường có, nhưng tiêu chí cụ thể có thể là alphabet theo họ tác giả, tên tác giả Việt Nam hoặc tên cơ quan. Một số khoa yêu cầu tách tài liệu tiếng Việt và tài liệu nước ngoài trước khi sắp xếp. Bạn nên xem mẫu khóa luận của khoa trước khi chọn cách làm.

Có được đưa tài liệu không trích dẫn vào danh mục không?

Nếu trường yêu cầu “tài liệu tham khảo”, nguyên tắc an toàn là chỉ đưa những nguồn thật sự được sử dụng trong nội dung. Tài liệu bạn chỉ đọc để hiểu thêm nhưng không dùng cho lập luận thường không cần đưa vào danh mục, trừ khi hướng dẫn của trường dùng khái niệm “tài liệu tham khảo và tài liệu đọc thêm”.

Có nên dùng Google Scholar để tạo danh mục tự động không?

Bạn có thể dùng Google Scholar, Zotero, Mendeley hoặc Word để tiết kiệm thời gian nhập liệu. Tuy nhiên, dữ liệu tự động chỉ là bản nháp. Bạn vẫn phải mở nguồn gốc để kiểm tra tên tác giả, năm, tiêu đề, tên tạp chí, số trang, DOI và định dạng tiếng Việt.

Tài liệu không có DOI thì phải ghi thế nào?

Bạn ghi các thông tin nhận diện còn lại theo quy định của trường, chẳng hạn tác giả, năm, tên bài, tên tạp chí, tập, số và trang. Không nên tự tạo DOI hoặc thay bằng một đường dẫn không liên quan. Với nguồn trực tuyến, ghi URL và ngày truy cập nếu mẫu của khoa yêu cầu.

Danh mục tài liệu tham khảo đặt trước hay sau phụ lục?

Thông lệ phổ biến là danh mục tài liệu tham khảo đặt sau phần kết luận và trước phụ lục. Tuy vậy, thứ tự chính thức do trường hoặc khoa quy định. Hãy đối chiếu mẫu khóa luận mới nhất, sau đó kiểm tra mục lục và số trang trong file cuối cùng.

Bây giờ bạn mở file khóa luận, lập một bảng kiểm gồm toàn bộ trích dẫn và danh mục, rồi đối chiếu từng dòng trước khi chỉnh định dạng. Nếu cần rà cả quy trình viết, chuẩn hóa nguồn và xuất chương theo dữ liệu thật, bạn có thể dùng M5 viết chương để thực hiện bước này trên bản thảo của mình.