Cách trích nguồn tài liệu tham khảo trong luận văn đúng cách

Cách trích nguồn tài liệu tham khảo trong luận văn là gì

Cách trích nguồn tài liệu tham khảo là cách bạn ghi nhận công trình, số liệu, khái niệm hoặc lập luận đã sử dụng trong bài viết. Một trích dẫn đúng cần giúp người đọc biết hai việc: thông tin này đến từ đâu và có thể tìm lại nguồn ở vị trí nào trong danh mục tài liệu tham khảo.

Trong một khóa luận, trích nguồn thường xuất hiện ở hai nơi. Thứ nhất là trích dẫn ngắn ngay trong đoạn văn, chẳng hạn (Nguyễn Đình Thọ, 2011). Thứ hai là mục tài liệu tham khảo ở cuối bài, nơi ghi đầy đủ tên tác giả, năm, tên tài liệu, nhà xuất bản hoặc thông tin tạp chí. Hai phần này phải khớp nhau. Một nguồn đã trích trong nội dung phải có trong danh mục, và một nguồn chỉ nằm ở danh mục nhưng không được dùng trong bài cần được kiểm tra lại.

Bạn nên thống nhất một chuẩn trích dẫn từ đầu. APA là lựa chọn thường gặp trong các đề tài kinh tế, quản trị, marketing và khoa học xã hội. Tuy nhiên, nếu khoa hoặc giảng viên đã quy định kiểu Vancouver, IEEE hoặc một mẫu riêng, quy định đó được ưu tiên. Không nên trộn cách ghi tác giả, dấu câu và thứ tự thông tin của nhiều chuẩn khác nhau.

Trích nguồn không làm bài viết kém tự nhiên. Nó cho thấy phần cơ sở lý thuyết, thang đo và phương pháp của bạn có căn cứ. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn về cách trích dẫn tài liệu tham khảo để phân biệt rõ trích dẫn trong nội dung với cách lập danh mục cuối bài.

Cấu trúc chuẩn của phần tài liệu tham khảo

Phần tài liệu tham khảo thường gồm hai lớp thông tin: trích dẫn rút gọn trong thân bài và thông tin đầy đủ ở cuối luận văn. Bảng dưới đây giúp bạn hình dung nhiệm vụ của từng phần và độ dài thường gặp. Độ dài thực tế phụ thuộc số lượng nguồn mà đề tài sử dụng.

Trong phần nội dung, cách ghi một tác giả thường có dạng (Họ, năm). Ví dụ: “Độ tin cậy của thang đo cần được xem xét trước khi phân tích nhân tố (Nguyễn Đình Thọ, 2011).” Nếu đưa tên tác giả vào câu, bạn có thể viết: “Theo một tài liệu phương pháp, việc đánh giá thang đo cần gắn với mục tiêu nghiên cứu (Nguyễn Đình Thọ, 2011).” Cách này giúp tránh việc tên tác giả và năm bị tách khỏi trích dẫn chuẩn.

Với hai tác giả, bạn ghi cả hai tên, chẳng hạn (Fornell và Larcker, 1981). Với từ ba tác giả trở lên, có thể dùng (Hair và cộng sự, 2010) theo cách trình bày phổ biến trong luận văn tiếng Việt. Bạn cần kiểm tra hướng dẫn của khoa nếu quy định yêu cầu ghi đầy đủ tác giả ở lần xuất hiện đầu tiên.

Một nguồn có nhiều phiên bản cần được ghi đúng năm của phiên bản bạn thực sự đọc. Nếu bạn đọc bản tái bản năm 2022, không nên tự ghi năm của bản đầu tiên chỉ vì thấy năm đó xuất hiện trong một bài khác. Tên tác giả, năm và tên tài liệu cần được đối chiếu từ chính tài liệu hoặc trang xuất bản đáng tin cậy.

Các bước viết phần trích nguồn tài liệu tham khảo

Bước 1: Lập danh sách nguồn trước khi viết

Mở một bảng riêng trong Excel, Word hoặc công cụ quản lý tài liệu. Mỗi dòng tương ứng với một nguồn, gồm các cột: mã nguồn, tác giả, năm, tên tài liệu, loại tài liệu, đường dẫn hoặc DOI, và vị trí bạn đã sử dụng nguồn đó trong luận văn.

Đừng đợi đến cuối mới gom tài liệu. Khi viết chương 2, bạn có thể đọc hàng chục bài nhưng chỉ sử dụng một phần. Nếu không ghi ngay, bạn sẽ mất thời gian tìm lại hoặc ghi nhầm năm xuất bản. Với dữ liệu định lượng, nên lưu riêng nguồn cho mô hình nghiên cứu, thang đo, cỡ mẫu và tiêu chí phân tích.

Bạn có thể bắt đầu từ cách ghi tài liệu tham khảo, sau đó điều chỉnh theo mẫu mà trường yêu cầu. Ghi tài liệu tham khảo là lập thông tin đầy đủ, còn trích nguồn là chỉ ra nguồn ngay tại luận điểm đang sử dụng.

Bước 2: Xác định bạn đang dùng ý nào của nguồn

Đọc lại đoạn văn và đánh dấu phần nào đến từ tài liệu bên ngoài. Đó có thể là định nghĩa, kết quả nghiên cứu trước, mô hình, thang đo, công thức, tiêu chí đánh giá hoặc một câu nhận định có tính chuyên môn.

Nếu toàn bộ đoạn dựa trên một nguồn, đặt trích dẫn ở cuối đoạn có thể phù hợp. Nếu một đoạn tổng hợp ba nghiên cứu, mỗi nhận định cần được gắn với nguồn tương ứng. Tránh đặt một cụm trích dẫn ở cuối đoạn dài đến mức người đọc không biết nguồn nào hỗ trợ cho câu nào.

Bước 3: Chọn trích dẫn trực tiếp hay gián tiếp

Trích dẫn trực tiếp dùng nguyên văn câu hoặc đoạn từ nguồn. Bạn đặt phần sao chép trong dấu ngoặc kép và ghi rõ tác giả, năm, trang hoặc vị trí tương ứng. Cách này phù hợp khi định nghĩa có cách diễn đạt đặc biệt hoặc khi bạn cần phân tích chính câu chữ của tác giả.

Trích dẫn gián tiếp là cách bạn đọc, hiểu rồi diễn đạt lại bằng cấu trúc và ngôn ngữ của mình. Trích dẫn gián tiếp vẫn phải ghi nguồn. Việc đổi vài từ trong câu gốc nhưng giữ nguyên cấu trúc và ý tứ chưa đủ để xem là diễn giải độc lập.

Trong một khóa luận định lượng, trích dẫn gián tiếp thường được dùng nhiều hơn ở phần tổng quan lý thuyết. Trích dẫn trực tiếp nên được dùng có chọn lọc, vì phần tổng quan cần thể hiện khả năng tổng hợp của bạn thay vì xếp liên tiếp các câu chép lại.

Bước 4: Ghi trích dẫn ngay sau luận điểm

Đặt (Tác giả, năm) ngay sau câu hoặc cụm ý được hỗ trợ. Nếu câu có nhiều nguồn, sắp xếp theo một quy tắc nhất quán, chẳng hạn theo năm hoặc theo thứ tự bảng chữ cái. Không cần chèn đường dẫn dài vào giữa đoạn nếu trường không yêu cầu.

Ví dụ: “Thang đo cần được đánh giá về độ tin cậy trước khi sử dụng trong các phân tích tiếp theo (Nunnally và Bernstein, 1994).” Nếu trích nguyên văn, bạn bổ sung trang: “...” (Nunnally và Bernstein, 1994, tr. 245). Số trang chỉ được ghi khi bạn đã kiểm tra đúng trên tài liệu gốc.

Bước 5: Tạo danh mục tài liệu tham khảo từ nguồn đã dùng

Sau khi hoàn tất từng chương, đối chiếu trích dẫn trong bài với danh mục cuối luận văn. Bạn có thể tìm từng họ tác giả bằng chức năng Find trong Word. Với bài dài, nên tạo bảng kiểm gồm ba cột: xuất hiện trong nội dung, xuất hiện trong danh mục, đã khớp năm và tên chưa.

Sắp xếp danh mục theo quy định của trường. Một số mẫu xếp tài liệu tiếng Việt theo tên tác giả, một số mẫu xử lý theo họ hoặc theo thứ tự trích dẫn. Bạn không nên tự đổi quy tắc giữa các chương.

Bước 6: Kiểm tra nguồn trước khi nộp

Mở lại các bài báo, sách, báo cáo hoặc trang dữ liệu quan trọng. Kiểm tra xem tên tài liệu có đúng không, tác giả có bị thiếu không, năm xuất bản có khớp không và đường dẫn có dẫn đến đúng tài liệu không.

Nếu bạn dùng phần mềm quản lý tài liệu, hãy kiểm tra thủ công lần cuối. Zotero, Mendeley hoặc chức năng References của Word giúp giảm lỗi nhập liệu, nhưng không thể tự biết một tiêu đề bị nhập sai hoặc một bản PDF không có đủ thông tin. Khi trường cung cấp file mẫu, hãy đối chiếu cả kiểu chữ, dấu chấm, dấu phẩy, thụt dòng và cách in nghiêng.

Câu mẫu dùng được

Bạn có thể điều chỉnh các câu dưới đây theo đề tài của mình. Phần trong ngoặc vuông là chỗ cần thay bằng thông tin thật, không nên giữ nguyên khi nộp.

Cách viết vào luận văn: “Dựa trên kết quả tổng hợp các nghiên cứu trước, nghiên cứu này kế thừa thang đo [tên khái niệm] của [tác giả, năm] và điều chỉnh một số biến quan sát để phù hợp với bối cảnh [đối tượng nghiên cứu].” Bạn cần thay toàn bộ phần trong ngoặc vuông bằng thông tin đã kiểm tra từ nguồn gốc.

Khi viết câu tổng hợp, hãy nói rõ nguồn nào hỗ trợ cho luận điểm nào. Câu “nhiều nghiên cứu cho thấy” nhưng không có tên tác giả khiến hội đồng dễ hỏi lại. Nếu có ba nguồn, bạn có thể tóm tắt điểm chung trước rồi ghi cả ba nguồn ở cuối câu, miễn là các nguồn thật sự cùng hỗ trợ nhận định đó.

Ví dụ phần trích nguồn tài liệu tham khảo rút gọn

Giả sử đề tài của bạn nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng một ứng dụng học trực tuyến. Bạn tham khảo TAM của Davis, thang đo Likert, phương pháp đánh giá thang đo và một số nghiên cứu thực nghiệm.

Một đoạn viết chưa đạt có thể là: “Theo nhiều nghiên cứu, tính hữu ích và tính dễ sử dụng ảnh hưởng đến ý định sử dụng. Thang đo Likert được dùng phổ biến. Cronbach's Alpha từ 0,7 là đạt.” Đoạn này có ba nhận định chuyên môn nhưng không cho biết nhận định nào đến từ nguồn nào.

Phiên bản có trích nguồn rõ hơn là: “Trong mô hình TAM, tính hữu ích cảm nhận và tính dễ sử dụng cảm nhận được xem là các yếu tố liên quan đến sự chấp nhận công nghệ (Davis, 1989). Thang đo Likert được sử dụng để đo lường thái độ hoặc mức độ đồng ý của người trả lời (Likert, 1932). Đối với một thang đo đã được sử dụng ổn định, Cronbach's Alpha từ 0,7 trở lên thường được xem là mức chấp nhận được (Nunnally, 1978).”

Ở danh mục cuối bài, ba nguồn này phải được ghi đầy đủ. Nếu bạn sử dụng bản tiếng Việt, cần ghi đúng bản tiếng Việt mà bạn đã đọc. Nếu bạn chỉ đọc bài tổng hợp của một tác giả khác, không nên ghi như thể đã đọc nguồn gốc. Khi đó, hãy kiểm tra quy định của trường về trích dẫn thứ cấp hoặc tìm lại tài liệu gốc.

Một lỗi khác là ghi tên nguồn trong danh mục nhưng không dùng ở nội dung. Ví dụ, bạn đưa Davis (1989) vào danh mục nhưng mô hình trong chương 2 không hề đề cập TAM. Hãy xóa nguồn không sử dụng hoặc bổ sung đúng vị trí mà nguồn đó hỗ trợ. Danh mục dài không tự làm luận văn có cơ sở hơn.

Lỗi thường gặp khiến hội đồng hỏi lại

Ghi nguồn nhưng không có trong danh mục

Đây là lỗi đối chiếu cơ bản. Hội đồng có thể hỏi bạn đã đọc tài liệu nào, trong khi tên nguồn chỉ xuất hiện một lần trong đoạn văn và bị bỏ quên ở cuối bài. Hãy kiểm tra theo từng chương, đặc biệt với các nguồn được thêm vào trong giai đoạn sửa bản thảo.

Có danh mục nhưng không trích trong nội dung

Một danh mục chứa hàng chục nguồn không được sử dụng có thể tạo cảm giác bạn thu thập tài liệu theo cách đối phó. Chỉ giữ những nguồn thật sự tham gia vào lập luận, mô hình, thang đo hoặc phương pháp của đề tài.

Trích dẫn một nguồn qua nguồn thứ cấp nhưng ghi như đã đọc bản gốc

Bạn đọc một luận văn có trích Davis (1989), sau đó ghi Davis (1989) vào bài dù chưa xem tài liệu gốc. Cách này làm sai mức độ tiếp cận tài liệu của bạn. Hãy tìm bản gốc, hoặc dùng cách trích dẫn thứ cấp nếu hướng dẫn của trường cho phép và ghi rõ nguồn trung gian.

Sao chép câu chữ nhưng không để trong dấu ngoặc kép

Đổi một vài từ không biến câu chép lại thành diễn giải. Nếu giữ nguyên câu chữ, bạn cần đánh dấu trích dẫn trực tiếp và ghi trang. Nếu muốn diễn giải, hãy đóng tài liệu lại, viết lại ý theo cách hiểu của bạn, rồi đối chiếu để bảo đảm không làm sai nghĩa.

Dùng nguồn không kiểm chứng hoặc đường dẫn không còn tồn tại

Một bài đăng trên mạng có thể giúp bạn tìm ý tưởng, nhưng không phải lúc nào cũng đủ thông tin để làm nguồn học thuật. Với khái niệm, mô hình, thang đo và tiêu chí phân tích, hãy ưu tiên tài liệu gốc, sách phương pháp hoặc bài báo có thông tin xuất bản rõ ràng.

Trộn nhiều kiểu trình bày

Trong cùng một danh mục, bạn có thể gặp tên tác giả viết đầy đủ ở nguồn này nhưng viết tắt ở nguồn khác, năm đặt sau tên tài liệu ở dòng này nhưng đặt cuối dòng ở dòng khác. Lỗi này thường xảy ra khi sao chép từ Google Scholar mà không chỉnh lại. Hãy chọn một mẫu và áp dụng cho toàn bộ danh mục.

Câu hỏi thường gặp

Trích dẫn nào là đúng cách trong luận văn?

Một trích dẫn đúng cần đặt ngay sau luận điểm sử dụng thông tin, nêu được tác giả và năm, đồng thời có mục tương ứng trong danh mục tài liệu tham khảo. Nếu sao chép nguyên văn, bạn bổ sung dấu ngoặc kép và số trang hoặc vị trí tương ứng.

Trích nguồn tài liệu tham khảo có cần ghi số trang không?

Với trích dẫn trực tiếp, bạn nên ghi số trang nếu tài liệu có phân trang. Với trích dẫn gián tiếp, nhiều mẫu chỉ yêu cầu tác giả và năm, nhưng bạn vẫn cần kiểm tra quy định của trường. Đừng tự điền số trang nếu chưa mở đúng bản tài liệu.

Có được trích tài liệu tham khảo từ Google Scholar không?

Google Scholar là công cụ tìm kiếm và xuất thông tin thư mục, không phải bản thân nguồn học thuật. Bạn có thể dùng nó để tìm bài báo hoặc sách, sau đó mở tài liệu gốc để kiểm tra tác giả, năm, tiêu đề, tạp chí, tập, số và trang. Dữ liệu xuất tự động có thể sai dấu câu hoặc thiếu trường thông tin.

Trích dẫn gián tiếp có bị xem là đạo văn không?

Trích dẫn gián tiếp không bị xem là đạo văn khi bạn thực sự diễn giải bằng lời của mình và ghi nguồn đầy đủ. Nếu chỉ thay một vài từ trong câu gốc, phần mềm kiểm tra tương đồng vẫn có thể phát hiện và hội đồng có thể yêu cầu bạn giải thích.

Tài liệu trong danh mục nhưng không được trích trong bài thì sao?

Bạn nên đối chiếu và xóa nguồn đó nếu nó không hỗ trợ bất kỳ luận điểm, mô hình, thang đo hoặc phương pháp nào. Nếu nguồn bị bỏ sót trong nội dung, hãy đưa nó vào đúng đoạn cần dùng sau khi đọc lại tài liệu. Danh mục cuối bài cần phản ánh những gì bạn thực sự sử dụng.

Trước khi nộp, bạn hãy mở file luận văn và chạy một vòng đối chiếu hai chiều: từ từng trích dẫn trong nội dung đến danh mục, rồi từ từng mục trong danh mục quay lại vị trí sử dụng. Sau đó chỉnh một mẫu thống nhất cho tác giả, năm, dấu câu và tên tài liệu, rồi dùng chủ đề Khóa luận tốt nghiệp để kiểm tra thêm các phần liên quan trước khi hoàn thiện chương viết với M5 viết chương của DoThesis.