Phương pháp nghiên cứu khoa học: Cách viết phần phương pháp

Phương pháp nghiên cứu khoa học trong luận văn là gì

Khi mở đề cương và thấy mục “Phương pháp nghiên cứu khoa học”, bạn cần viết cho người đọc biết bạn đã nghiên cứu bằng cách nào, dữ liệu lấy từ đâu, chọn đối tượng ra sao và dùng kỹ thuật nào để trả lời câu hỏi nghiên cứu. Đây không phải phần liệt kê thuật ngữ. Người đọc phải lần theo được quy trình từ mô hình, bảng hỏi, mẫu khảo sát đến file dữ liệu và kết quả phân tích.

Trong khóa luận kinh tế, quản trị, marketing hoặc tài chính, chương phương pháp thường dài khoảng 8 đến 15 trang, tùy quy định của khoa và độ phức tạp của mô hình. Với đề tài dùng bảng hỏi và dữ liệu .sav hoặc .csv, trọng tâm thường là nghiên cứu định lượng: xây dựng thang đo, thu thập dữ liệu, làm sạch dữ liệu, chạy Cronbach's Alpha, EFA, hồi quy hoặc SmartPLS. Bạn có thể xem thêm phương pháp nghiên cứu để phân biệt phương pháp luận rộng với phương pháp cụ thể.

Cần tách hai khái niệm dễ bị viết lẫn. Phương pháp luận nghiên cứu khoa học là định hướng và logic đứng sau nghiên cứu, chẳng hạn cách tiếp cận định lượng, cách xây dựng giả thuyết và cách kiểm định quan hệ giữa các biến. Phương pháp nghiên cứu là thao tác cụ thể, chẳng hạn khảo sát bằng bảng hỏi Likert, chọn mẫu thuận tiện, chạy EFA bằng SPSS và kiểm định mô hình bằng hồi quy.

Cấu trúc chuẩn của phần phương pháp nghiên cứu khoa học

Bạn có thể điều chỉnh tên tiểu mục theo mẫu của trường. Bảng dưới đây là khung thực dụng cho một khóa luận định lượng. Mỗi phần nên trả lời một câu hỏi mà giảng viên có thể đặt ra.

Nếu trường yêu cầu chương 3 có tên “Phương pháp nghiên cứu”, bạn có thể dùng thứ tự trên. Với SmartPLS, nên trình bày riêng đánh giá measurement model và structural model. Với SPSS, hãy nêu rõ thứ tự Cronbach's Alpha, EFA, tương quan, hồi quy và kiểm định giả thuyết nếu đó là logic bạn thực sự sử dụng.

Bạn cũng có thể tham khảo giáo trình phương pháp nghiên cứu khoa học pdf, nhưng đừng chép nguyên quy trình chung vào luận văn. Chương phương pháp phải khớp với mô hình, bảng hỏi và file dữ liệu của chính bạn.

Các bước viết phần phương pháp nghiên cứu khoa học

Bước 1: Chốt câu hỏi nghiên cứu và loại dữ liệu cần có

Hãy viết một câu trả lời ngắn cho câu hỏi: để kiểm định giả thuyết, bạn cần quan sát những biến nào và đo chúng bằng cách nào. Nếu muốn kiểm định ảnh hưởng của chất lượng dịch vụ đến sự hài lòng, bạn cần dữ liệu về các biến quan sát của chất lượng dịch vụ, sự hài lòng và thông tin mô tả mẫu.

Với đề tài cần đo mức độ ảnh hưởng hoặc mối quan hệ giữa các biến, nghiên cứu định lượng thường phù hợp. Bạn có thể đọc thêm phương pháp nghiên cứu định lượng để đối chiếu mục tiêu, bảng hỏi, cỡ mẫu và kỹ thuật phân tích.

Bước 2: Chọn thiết kế nghiên cứu và giải thích lý do

Viết rõ nghiên cứu của bạn là định lượng, cắt ngang hay theo thời gian, mô tả hay giải thích. Một đề tài khảo sát khách hàng tại một thời điểm có thể được mô tả là nghiên cứu định lượng cắt ngang nhằm kiểm định tác động giữa các biến trong mô hình.

Phần lý do phải gắn với câu hỏi nghiên cứu. Bạn có thể viết rằng dữ liệu dạng số cho phép đo lường các biến bằng thang đo, kiểm tra độ tin cậy và ước lượng mức độ tác động giữa chúng. Tránh dùng những khẳng định tuyệt đối về độ chính xác khi bạn chưa có căn cứ kiểm chứng.

Nếu đề tài thuộc phạm vi định lượng, chương phương pháp cần tập trung vào bảng hỏi, dữ liệu số và kỹ thuật phân tích tương ứng. Bài viết phương pháp nghiên cứu định tính có thể giúp bạn nhận diện sự khác nhau về loại dữ liệu và mục tiêu, nhưng không nên đưa một phương pháp vào chương 3 nếu bạn không có dữ liệu và quy trình tương ứng.

Bước 3: Trình bày mô hình, biến và giả thuyết

Đặt tên từng biến theo đúng sơ đồ nghiên cứu. Ví dụ, “Chất lượng thông tin” và “Niềm tin” có thể là biến độc lập, còn “Ý định tiếp tục sử dụng” là biến phụ thuộc. Mỗi mũi tên trong mô hình cần có giả thuyết tương ứng, chẳng hạn H1: Chất lượng thông tin có tác động cùng chiều đến Niềm tin.

Đừng chỉ chèn hình mô hình rồi chuyển sang thang đo. Trước mỗi giả thuyết, hãy giải thích cơ sở lý thuyết và cách quan hệ đó sẽ được kiểm định bằng dữ liệu khảo sát. Nếu có biến mediator hoặc moderator, phải nói rõ vai trò của biến đó và kỹ thuật kiểm định dự kiến.

Bước 4: Xây dựng thang đo và bảng hỏi

Lập bảng gồm mã biến, nội dung biến quan sát, nguồn tham khảo và cách điều chỉnh tiếng Việt. Nếu dùng thang Likert 5 mức, ghi rõ mức 1 và mức 5 được diễn giải thế nào trong bảng hỏi. Likert là nền tảng của loại thang đo này, được trình bày trong (Likert, 1932).

Khi dịch hoặc điều chỉnh biến quan sát, hãy kiểm tra ngữ nghĩa theo bối cảnh Việt Nam. Đừng gọi thang đo là “chuẩn hóa” nếu bạn mới dịch từ tài liệu tiếng Anh. Trong chương 3, nên nói đây là bộ biến quan sát tham khảo được điều chỉnh cho bối cảnh nghiên cứu.

Bước 5: Xác định tổng thể, mẫu và cách thu thập

Nêu rõ ai thuộc tổng thể nghiên cứu, tiêu chí sàng lọc là gì và vì sao họ phù hợp với câu hỏi nghiên cứu. Sau đó ghi phương pháp chọn mẫu, cỡ mẫu dự kiến, thời gian thu thập và số phiếu hợp lệ dùng trong phân tích.

Nếu có m biến độc lập trong hồi quy, quy tắc tham khảo về cỡ mẫu có thể trình bày là n từ 50 + 8m trở lên theo (Tabachnick và Fidell, 2013). Với phân tích nhân tố, quy tắc 5 đến 10 quan sát cho một biến quan sát được nêu trong (Hair và cộng sự, 2010). Đây là căn cứ tham khảo, không phải lý do để giữ một mẫu có chất lượng kém.

Bước 6: Mô tả làm sạch và phân tích dữ liệu

Trước khi chạy SPSS, kiểm tra phiếu thiếu nhiều câu trả lời, một mẫu trả lời cùng một mức cho toàn bộ bảng hỏi, giá trị ngoài phạm vi và biến đảo chiều. Ghi lại số phiếu bị loại ở từng bước để số liệu trong chương 4 khớp với phần phương pháp.

Một quy trình phổ biến là thống kê mô tả, Cronbach's Alpha, EFA, tương quan Pearson, hồi quy tuyến tính và kiểm định giả thuyết. Nếu dùng SmartPLS, hãy mô tả outer loading, CR, AVE, HTMT, VIF, R², f², Q² và path coefficient theo đúng mô hình PLS-SEM.

Bạn có thể xem quy trình nghiên cứu khoa học để đối chiếu trình tự tổng thể. Đừng đưa CFI, TLI hoặc RMSEA vào phần SmartPLS chỉ vì thấy chúng trong tài liệu SEM. Các chỉ số đó thuộc CB-SEM, không phải bộ tiêu chí mặc định của PLS-SEM.

Bước 7: Đối chiếu phương pháp với file dữ liệu trước khi nộp

Mở file dữ liệu và kiểm tra mỗi biến trong chương 3 có một cột tương ứng hay không. Mã như SAT1, SAT2, SAT3 phải khớp với bảng thang đo. Nếu chương 3 nói có 250 phiếu hợp lệ nhưng file chỉ còn 237 dòng sau làm sạch, bạn cần sửa lại một trong hai nơi và giải thích lý do.

Lưu một nhật ký phân tích gồm ngày chạy, biến bị loại, lý do loại và kết quả sau mỗi vòng. EFA hiếm khi ra đẹp ở lần chạy đầu. Loại biến, chạy lại và ghi lại từng vòng là chuyện bình thường, miễn là bạn có lý do phương pháp rõ ràng và không loại biến chỉ để ép kết quả đạt ngưỡng.

Câu mẫu dùng được

Các câu dưới đây là khung để bạn thay bằng thông tin thật. Không giữ nguyên số liệu minh họa khi viết luận văn.

Cách viết vào luận văn

Bạn có thể điều chỉnh trực tiếp câu sau: “Nghiên cứu sử dụng bảng hỏi cấu trúc để thu thập dữ liệu từ [đối tượng] tại [địa bàn] trong khoảng thời gian [thời gian]. Dữ liệu sau khi làm sạch được phân tích bằng [SPSS hoặc SmartPLS] nhằm đánh giá [độ tin cậy và giá trị thang đo] và kiểm định các giả thuyết trong mô hình.”

Ví dụ phần phương pháp rút gọn

Giả sử đề tài là “Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua mỹ phẩm trực tuyến của sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh”. Mô hình gồm ba biến độc lập là Nhận thức hữu ích, Niềm tin và Chất lượng thông tin, cùng biến phụ thuộc là Ý định mua. Người trả lời phải là sinh viên đã mua mỹ phẩm trực tuyến ít nhất một lần trong sáu tháng gần đây.

Phần phương pháp có thể viết như sau: “Nghiên cứu sử dụng thiết kế định lượng cắt ngang. Dữ liệu được thu thập bằng bảng hỏi Likert 5 mức từ sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi loại các phiếu không đạt tiêu chí sàng lọc và phiếu có dữ liệu thiếu, dữ liệu được xử lý bằng SPSS. Quy trình phân tích gồm thống kê mô tả, đánh giá Cronbach's Alpha, EFA, phân tích tương quan và hồi quy tuyến tính bội.”

Phần cỡ mẫu cần thay bằng thông tin thật. Nếu bảng hỏi có 20 biến quan sát và bạn thu được 230 phiếu hợp lệ, hãy ghi rõ số phiếu phát ra, số phiếu thu về, số phiếu bị loại và số phiếu cuối cùng. Không ghi “thu thập đủ 230 mẫu” nếu file không có 230 dòng hợp lệ.

Phần kết quả phải nối được với phương pháp. Nếu chương 3 nói chạy EFA, chương 4 cần có KMO and Bartlett's Test, Total Variance Explained và Rotated Component Matrix. Nếu nói hồi quy, cần có Model Summary, ANOVA và Coefficients, cùng cách kiểm tra giả định phù hợp.

Lỗi thường gặp khiến hội đồng hỏi lại

Lỗi đầu tiên là viết quá chung: “Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng và khảo sát bằng bảng hỏi”. Câu này chưa nói ai được khảo sát, cỡ mẫu bao nhiêu, thang đo lấy từ đâu và dữ liệu được phân tích ra sao.

Lỗi thứ hai là trộn phương pháp nghiên cứu với phương pháp luận. Bạn có thể nói phương pháp luận định lượng, nhưng vẫn phải nêu cách chọn mẫu, thiết kế bảng hỏi, Cronbach's Alpha, EFA và hồi quy.

Lỗi thứ ba là dùng thuật ngữ nhưng không có thao tác tương ứng. Nếu viết “kiểm định giá trị hội tụ”, hãy chỉ ra chỉ số được dùng. Với PLS-SEM, CR từ 0.7 và AVE từ 0.5 thường được dùng làm tiêu chí tham khảo theo (Fornell và Larcker, 1981). HTMT dưới 0.85, hoặc dưới 0.90 với các khái niệm gần nhau, được nêu trong (Henseler và cộng sự, 2015).

Lỗi thứ tư là sao chép cỡ mẫu, địa bàn hoặc thời gian từ đề cương cũ. Hội đồng thường hỏi những con số này vì chúng phải khớp với bảng dữ liệu và phụ lục. Bạn nên cập nhật chương 3 sau khi hoàn tất thu thập, thay vì giữ nguyên kế hoạch ban đầu.

Lỗi thứ năm là trình bày ngưỡng như luật tuyệt đối. Cronbach's Alpha từ 0.7 trở lên thường được chấp nhận theo (Nunnally, 1978), còn mức 0.6 có thể được cân nhắc với thang đo mới hoặc nghiên cứu khám phá theo (Hair và cộng sự, 2010). Việc đánh giá vẫn cần nhìn vào số lượng biến, nội dung thang đo, Corrected Item-Total Correlation và bối cảnh đề tài.

Nếu bạn đang chọn đề tài, có thể xem nhóm chủ đề Khóa luận tốt nghiệp để đối chiếu khả năng thu thập dữ liệu trước khi chốt mô hình.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp nghiên cứu khoa học và phương pháp luận nghiên cứu khoa học khác nhau thế nào?

Phương pháp luận là hệ thống quan điểm và logic định hướng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu là cách bạn thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu cụ thể. Trong một khóa luận, bạn có thể chọn phương pháp luận định lượng và triển khai bằng khảo sát bảng hỏi, chọn mẫu, SPSS hoặc SmartPLS.

Các phương pháp nghiên cứu khoa học phổ biến trong kinh tế gồm những loại nào?

Với khóa luận kinh tế, các lựa chọn thường gặp gồm nghiên cứu định lượng bằng bảng hỏi, phân tích dữ liệu thứ cấp, hồi quy, EFA, SEM hoặc PLS-SEM. Bạn chọn phương pháp dựa trên câu hỏi nghiên cứu, loại biến, khả năng thu thập dữ liệu và yêu cầu của giảng viên.

Có nên ghi cả phương pháp định tính và định lượng trong chương 3 không?

Chỉ ghi cả hai khi đề tài thực sự có thiết kế và dữ liệu tương ứng cho cả hai. Nếu bạn chỉ có bảng hỏi và file .sav, hãy viết rõ nghiên cứu định lượng. Thêm một phương pháp nhưng không có dữ liệu hoặc quy trình tương ứng sẽ khiến hội đồng hỏi về phạm vi nghiên cứu.

Cỡ mẫu bao nhiêu là đủ cho nghiên cứu định lượng?

Không có một con số dùng cho mọi đề tài. Bạn cần xem số biến quan sát, số biến độc lập, kỹ thuật phân tích và quy định của khoa. Có thể trình bày căn cứ 5 đến 10 quan sát cho mỗi biến quan sát theo (Hair và cộng sự, 2010), hoặc công thức n từ 50 + 8m theo (Tabachnick và Fidell, 2013) khi phù hợp với hồi quy.

Nếu kết quả chạy SPSS không đạt ngưỡng thì phần phương pháp phải viết thế nào?

Bạn giữ nguyên phương pháp đã thực hiện và báo cáo kết quả thật. Hãy kiểm tra dữ liệu, mã hóa biến, biến đảo chiều và tiêu chí loại phiếu trước khi chạy lại. Nếu loại một biến, ghi rõ lý do và tác động đến thang đo. Không sửa số liệu hoặc bỏ qua kết quả không đạt chỉ để phần giả thuyết đẹp hơn.

Việc tiếp theo là mở file dữ liệu, lập bảng đối chiếu giữa mô hình, biến quan sát và cột dữ liệu, rồi sửa chương phương pháp theo thông tin thật của bạn. Nếu cần kiểm tra phân tích trên chính file .sav hoặc .csv, bạn có thể dùng M4 phân tích của DoThesis.